Tuesday, March 21, 2017

तळहातावरच्या रेषा

एका अगदी निवांत क्षणी
त्यानी धरला होता तिचा हात
बघत होता तळहातावरची रेष न रेष
तिचे डोळे वाचले होते आधी
आता हात वाचू पाहत होतास
तेव्हाची गोष्ट...

उगाच रेषांवर बोट गिरवून
बहुदा घेत होतास अंदाज
किती खोलवर काय काय घुसलं आहे याचा
मग तळहातावरचा एक एवलुला तीळ
बघत बसलास कैक मिनिट
मग असे डोळे बंद करून समाधीस्थ
झाल्यासारखं करून झाल्यावरही
निरखत राहिलास तिचा तळहात,
त्याच्यावरच्या रेषा, फुटलेले फाटे,
दाबत राहिलास बोटांनी, उंचवटे,
वाकवत राहिलास बोटांची पेरं,
मग हुं म्हणत आठवत राहिलास काहीतरी
मग हात सोडून देऊन
डोळ्यात डोळे घालून म्हणालास
खूप प्रेम आहे तुझ्या आत,
लुटत राहा प्रेम,
न संपणारा प्रेमाचा झरा फुटलाय आत
त्याला आता थांबवता येत नाही
प्रेम लुटायचं थांबलीस
तर हळू हळू गळून पडतील
नखं, बोटं, हात, केस,
पापण्या, डोळे, पाय,
उरेल फक्त एक हृदय...

बुडेपर्यंत प्रेम घेतल्यावर
तो ही गायब झाला एक दिवस
तरीही ती प्रेमातच होती,
त्याच्या, त्यानी सांगितलेल्या भविष्याच्या,
हातावरच्या रेषांच्या...

तेव्हापासून ती भेटलेल्या प्रत्येकावर
उधळून करत आहे प्रेम,
प्रत्येक पुरुषाला वाटतं ती त्याची आहे,
प्रत्येक स्त्रीला वाटतं ती वेडी आहे,
जगाला ती वाटते व्यभिचारी,
तिला ती वाटते दमलेली...

रागाचा, द्वेषाचा, अपेक्षांचा
गाळ नकळत साचायला लागला,
झऱ्यावर शेवाळ जमायला लागलं,
तिचं प्रेम समाजचौकटीत धडपडायला लागलं.

आता आता बिन बोटांनी ती
लोकांना कुरवाळते तेव्हा
तेव्हा लोकांना खुपत तिचं प्रेम
पण तरीही ती प्रेमत असते
स्वतःसाठी, जगासाठी, प्रेमासाठी!


Thursday, March 16, 2017

जादूची वही

रपरपत्या पावसात गाडीवरून
गेलो होतो रस्त्याच्या मागे मागे
रस्ता संपला, पाउस संपला,
आठवण ही हरवली होती कुठे तरी
पण परवा पाहिले दोन वेडे,
तुफान पावसात घट्ट बिलगून चाललेले
आणि आठवली आपली जादूची वही

तुझी माझी होती एक जादूची वही
प्रत्येक आठवण लिहून ठेवायचो आपण त्यात,
आणि पान संपलं म्हणून उलटलं की
नाहीशी होऊन जायच्या त्या आठवणी

खूप मज्जा वाटायची तेव्हा त्या वहीची
कधीतरी मी तुला विचारलं होतं
जातात तरी कुठं या साऱ्या आठवणी
नेहेमीसारखा प्रेमभर हासत तू म्हणालास,
जात असतील तिच्या मुलीच्या गावाला,
तूप रोटी खाऊन , जाडजूड होऊन
केस पिकवून भेटतील आपल्याला परत

आता माझ्या पिकल्या केसांनी
तुझ्या थरथरत्या हातांना धरून बाहेर जाते,
तेव्हा एकेक आठवणी येऊन भेटतात
आपल्या जादूच्या वहीतल्या.


Tuesday, March 7, 2017

ती आहे पूर्णत्व…पुरूषाचं....

१. 

लहानपणी आजीकडून त्यांनी एक गोष्ट ऐकली होतीबृहन्नडेची. अर्जुनासारखा शूरवीर धनुर्धारीमहापुरुष एका वर्षासाठी स्त्री होतो त्याची कथा. दहा बारा वर्षाचा असताना ऐकलेली ती गोष्ट. रामकृष्ण यांच्या मैत्रीच्या पराक्रमाच्या गोष्टीनी भारून जायचं वय होतं ते. तोपर्यंत प्रत्येक खेळात त्याला राम किंवा कृष्ण व्हायचं होतं. कृष्णच जास्त. त्याची ती बासरी वाजवणंगोपिकांसोबत मस्ती करणं हे सारंच आगळावेगळ वाटायचं. त्याचा धोरणी चतुरपणासोयीस्कर सबबी  सारं काही मानवी वाटायचं. मग अशातच कधी तरी पांडवांचीत्यांच्या कथाविश्वात एन्ट्री झाली.  पाच भावांमध्ये मिळून एकच बायकोपाच भाऊ पण.  प्रत्येकाचा जन्मदाता वेगळा कसा, असा प्रश्न पडायचा. पण आजी पुढे विचारायची हिंमत कधी झाली नाही. मग अशातच एकदा कधी तरी आज्जीनी बृहन्नडेची गोष्ट ऐकवली आणि मग पुढचे कित्येक दिवस महिने ती डोक्यातच घुमत होती. उर्वशीनी शाप दिला म्हणून अर्जुनाला एक वर्ष स्त्रीवेश घालून स्त्रियांच्या अंतःपुरात राहायचंनृत्यशिकवायचं सोपं नक्कीच नव्हत. मग कसं काय त्यानी निभावून नेलं असेल. काय विचार आले असतील त्याच्या मनातबाईच्या आयुष्याची कल्पना आली असेल कात्या एका वर्षाच्या अनुभवामुळे अर्जुनाचा स्त्रियांकडे बघायचा दृष्टीकोन बदलला असेल काहे प्रश्न त्या वयात पडले नाहीत. पण एक बालसुलभ प्रश्न पडला होता,अर्जुनाकडे फक्त त्याचे कपडे होते मग त्यानी मुलींचे कपडे कुठून आणलेया प्रश्नावर आजी खूप हसली होती आणि तिनी पुढचे आठ दहा दिवस येणाऱ्या जाणाऱ्याला प्रत्येकाला ऐकवलं होतं. मुलगा म्हणून वागत असताना देखील कुठे तरी ती गोष्ट आत होतीच. अर्जुनाला स्वतःच्या रूपाचा,पौरुषत्वाचा अभिमान होतातो गळावा म्हणून तर दिला गेला नसेल ना हा शापअसंही कधी कधी मनात उगाचच डोकावून जायचं.
समाजरितीप्रमाणे शिक्षणनोकरीलग्न सारं झालं. एक मुलगा भाऊनवरावडील सारं काही निभावून नेताना त्याच्या डोक्यात ती बृहन्नडा असायचीच. कित्येक वेळा त्याला निर्णय घेताना ती बृहन्नडा अप्रत्यक्षपणे मदत करायची. त्याच्या बायकांबद्दलच्या हळव्या कोपऱ्यामुळे त्याला बाईल्या म्हणूनही कधी हिणवलं गेलंकधी बायकोच्या ताटाखालचं मांजर म्हटलं गेलं, पण त्याला माहीत होतं, पुरुषामध्ये दडलेल्या स्त्रीचा सन्मान जपला तरच माणूस म्हणवून घेण्यात अर्थ आहे.
त्यामुळेच स्त्री म्हणून जगुनही अर्जुनाच्या पुरुषत्वाला कोणी कधी बोल लावला नाही.

२.
आपण वेगळे आहोत हे त्याला जसं जसं उमगत गेलं, तसा तो त्याच्या चित्रांमध्ये जास्त रमत होता. आपलं दिसणं जेव्हा आपल्याला चुकीचं वाटतं. आपल्या ओळखीचा शोध घेत असताना काहीतरी वेगळंच कळत जातं. स्वतः बद्दल नवे शोध लागत असताना तो सगळ्याच आघाड्यांवर लढत होता. पहिले स्वतःशीमग कुटुंबाशीसमाजाशीअनेक समजांशी. एक हात मदतीसाठी मिळत असताना दहा हात उगारले जात होते.  त्या सगळ्या मंथनातून एक होत होतं स्वतःला सिद्ध करण्याच्या नादात तो अभ्यासात अव्वल येत होता. सोबतीला चित्रं होतीच. खूप छोट्या छोट्या इच्छा तो मारत होता पुढचा विचार करून. घरात कोणीही नसताना एकदा तो आईची साडी नेसला. हातात बांगड्या घातल्याछोटीशी टिकली लावून पाहिली. हलकासा मेक अप सुद्धा केला. बोटांवर नेल पॉलिश लावताना जणू तो स्वतःलाच पॉलिश करत होता. स्वतःला तयार करत असताना त्याचा रोम रोम फुलत होता. आरशामाधलं स्वतःच प्रतिबिंब पाहून स्वतःशी नव्यानं ओळख करून घेत होता. लहानपणापासून त्याला हे  आईसारखे कपडे घालावेसे वाटायचे. नटावंसं वाटायचंस्वतःला एकदा तरी मुली सारखं तयार करून आरशात बघायचं हे त्याचं वर्षानुवर्षाचं एक छोटंसं स्वप्न होतं. ते एक छोटंसं स्वप्न पूर्ण करायला त्याला काही वर्ष लागली होती. आपल्याला जे वाटतं ते नक्की काय आहे हे समजण्यात त्याची पौगंडावस्थेतील वर्ष गेली होती. आणि जेव्हा ते कळलं तेव्हा बाकीचे हे कसं काय स्वीकारतील याची भीती होती. पण हळू हळू स्वतःलाच तो कणखर बनवत गेला. स्वतःबद्दल जे वाटत होतं त्याबद्दल लाज सोडून सगळं काही वाटत होतं त्याला. पुरुषाच्या आत स्त्री लपलेली असतेच ना. मग मला आतून वाटणाऱ्या या हाकेला मी का नाही उत्तर द्यायचं. ही केवळ विचारांच्या पातळीवर राहिलेली बंडखोरी त्याला पुरेशी वाटत नव्हती. एकदा तरी पूर्ण स्त्री वेशात त्याला स्वतःला भेटायचं होतं. आपण आहे तसचं राहावंपेहराव बदलावा की शस्त्रक्रिया करावीया साऱ्या खूप पुढच्या गोष्टी होत्या. त्याला फक्त एक इच्छा पूर्ण करायची होती. जेव्हा ती इच्छा पूर्ण झाली तेव्हा त्याचं स्वतःवरचजगावरच प्रेम अजूनच वाढलं होतं.
आपल्याला जे वाटतंय त्यात अनैसर्गिक काहीही नाही. कणखरपणाभावना हे सारे लिंग विरहित असतातपण तरीही काही भावनांना स्त्रीत्वाचं लेबल लावून वेगळ बसवलं जातं. पण निसर्गतः सगळे सारखेच असतात. स्त्रीच्या आत पुरुष दडलेला असतो तर पुरुषांच्या आत स्त्री असते च कारण ह्या दोन जाती नाहीत तर त्या अंतःप्रेरणा असतात.

३.

तिनी विचारलं," बाबा women’s day असतो तसा men’s day का नसतो?"

निरागसतेच्या सुखी वयातून पार होत अल्लड तारुण्याच्या अधल्या मधल्या टप्प्यावर येत असलेल्या आपल्या लेकीला खर सांगावं की गोल गुळगुळीतथातूर मातुर उत्तर द्यावं या संभ्रमात बापानी दोन क्षण घालवले आणि मग तिचा हात हातात घेऊन म्हणाला.


अग बाई होणं काही सोपं नसतं. सतत दुसऱ्याचा विचार करून जगणं म्हणजे असतं बाई पण. कोणत्याही परिस्थितीत उभं राहणं म्हणजे असतं बाईपणशून्यातून नव्याची सुरुवात करून विश्व वसवणं म्हणजे असतं बाई पणउद्याचाच नाही तर परवाचा तेरवाचा विचार करून निर्णय घेणं म्हणजे असतं बाई होणंनाती जन्माला घालून ती जोपासणं असतं बाईपणसृजनाचा शोध घेत राहून आयुष्य सुंदर करणं असतं बाईपण,विश्वासावर विश्वास ठेवून विश्वास सार्थक करणं म्हणजे असतं बाईपणकितीही अंधार असला तरी प्रकाशाचे कान शोधणारी असते ती बाई,स्वतःची क्षमता माहित असूनही कमी लेखण म्हणजे असते बाईपण. पण कधीतरी स्त्री स्वतःची ओळख विसरतेस्वतःवरच्या अन्यायाला समाजव्यवस्थेचा न्याय समजायला लागतेकर्तव्य पार पाडता पाडता हक्क विसरून जाते तेव्हा तिला जागं करावं लागतंतिला सांगावं लागतं. बाई तू कमी नाहीस. सृष्टीचा आधार आहेस तू. तुझ्या पायावर तर उभा आहे हा सारा डोलारा. तुझी सहनशक्ती हा तुझा कमकुवतपणा नाही तर शक्ती आहेतुझं समर्पण तुला इतरांपेक्षा वेगळ ठरवतं. तुझा सृजनाचा शोध हा खरंतर कारण आहे आपल्या सुखी जीवनाचं. पुरुषाशी बरोबरी करणं म्हणजे सगळं मिळवणं नसतंपुरुषाच्या बरोबरीनं उभं राहणं म्हणजे असतं बाईपण. स्त्री फक्त बाई नसते ती बाई माणूस असते. त्या बाईमाणूस पणाला जगणं म्हणजे असतं बाईपण. बयो सोप्प नसतं बाई होणंबाई व्हावसं वाटणं. ती एक जबाबदारी असते माणूस पण समृद्ध करण्याचीआयुष्य सुंदर करण्याचीजगात सुख फुलवण्याची. ही सगळी स्वप्न पाहणाऱ्याती प्रत्यक्षात उतरवण्याचा ध्यास घेणाऱ्या राकट कणखर हातांवर उब धरण्यासाठीचा हा एक दिवस. बाई असण्याचा अभिमान जागवण्याचा एक दिवस.
बाप बोलतच होताकाही लेकीसाठी काही स्वतःसाठीतिला कितपत कळत होतं माहित नाहीपण त्याला International Women’s Day नव्यानी कळत होता इतकं नक्की.
बाबा म्हणजे हा day तुमचा पण आहे कीबघ women मधे men आहेच किंवा female मधे male आहेच की. म्हणजे बाई माणसाला पूर्ण करते असंच तुला मगाचपासून म्हणायचं होतं ना. 
इतक्या साध्या  सोप्या शब्दात आयुष्याचं सार मांडू शकणाऱ्याजगणाऱ्या, तमाम स्त्रियांनास्त्रीत्वाचं भान असणाऱ्यांना सगळ्यांना  जागतिक महिलादिनाच्या शुभेच्छा....   

Tuesday, February 14, 2017

प्रेमानी जुळलेली नाळ

सुमारे १९५१ च्या वेळेसची गोष्ट आहे. नव्या आलेल्या सून बाईंना सासू बाईनी पोळ्या करायला सांगितल्या होत्या आणि त्या बाहेर गेल्या होत्या. दुसऱ्या मुलखातून आलेली पोरगी, त्या काळी शाळेत जाऊन इंग्रजी शिकलेली वगैरे, पुस्तक वाचायची माहिती, स्वैपाक घरात मात्र जेमतेम कधी तरी पाउल टाकलेलं. भात करता यायचा, पण पहिल्याच दिवशी पोळ्या करायला सांगितल्या, पार दांडी उडली होती. परातीत आधी पाणी घालायचं की पीठ हे ही माहित नव्हतं. घर, घरातली माणसंच काय आजूबाजूची भाषा सुद्धा ओळखीची नव्हती. काय करायचं कसं करायचं काहीच सुचत नव्हतं. फक्त रडू कोसळत होतं. सगळा पसारा मांडून मग ती नवी सून रडत बसली होती. थोड्या वेळानी सासू बाई आल्या आणि सून बाईना अशा रडताना पाहून म्हणाल्या ,सुनबाई काय झालं. रडत रडत सून बाईनी सांगितलं मला पोळ्या कशा करतात माहित नाही. रडणाऱ्या सून बाईंना थोपटत सासूबाई म्हणाल्या, अहो एवढच ना. मग रडता कशाला सांगायचं आम्हाला. आता आम्ही शिकवू हो तुम्हाला पोळ्या करायला. सून बाईंची कळी खुलली आणि त्यांनी सासू बाईंकडून फक्त साध्या पोळ्याच नाही तर पुरण पोळ्या सुद्धा इतक्या सहज शिकून घेतल्या की खाणारा त्याची चव कधी विसरू शकायचा नाही. अहो जाहो म्हणल्यावर अंतर वाटतं असंच नसतं तर ते एकमेकांना आदर देणं असतं, एकमेकांच्या चुकांवर हसण्यापेक्षा त्यांना मदत करणं हा एखाद्या नात्याचा सुंदर पाया असू शकतो हे मी माझ्याच घरात पाहीलं. १९व्या वर्षी लग्न होऊनही ( त्या काळात घोडनवरीच) स्वैपाक न येणाऱ्या माझ्या आजीला तिच्या सासूनी एक नवा माणूस म्हणून घडवलं की आज ती गेल्यानंतरही गावात कोणाच्या ना कोणाच्या घरात , सहज म्हणून, कारणासाठी म्हणून आजीची आठवण नक्कीच निघत असते.

ज्या दिवशी प्रेम व्यक्त करण्याचा नवा प्रघात सुरु झाला आहे त्याच दिवशी आजीचा वाढदिवस असणं हा नक्कीच फक्त एक योगायोग नव्हता. कर्नाटकातून एक दिवस लग्न करून पुण्या जवळच्या एका खेड्यात आली, खेडच ते फक्त फरक एवढाच होता की त्या गावातून रेल्वे लाईन जायची. मराठी बोलता यायचं पण ते ही तोडकं मोडकं, कन्नड मात्र अस्खलित लिहिता वाचता बोलता यायचं. इंग्रजीची देखील ओळख होती, पण आता एक वेगळी भाषा समोर येऊन ठाकली होती. पण तिनी ती भाषाच नाही तर ते गाव तिथली माणसं इतकी सहज आपलीशी केली की जणू ती त्याच मातीत जन्माला आली होती.

आजी म्हणल्यावर ज्या अनेक गोष्टी आठवतात त्यातली एक गोष्ट म्हणजे विष्णू सहस्त्रनाम, गावातल्या विठोबाच्या देवळात सेवा करता करता ती कधी विष्णुदास झाली होती तिलाच कळल नव्हतं. गीतेचे अठरा अध्याय, विष्णू सहस्त्रनाम, तुकोबांचे अभंग तिच्या तोंडी सहज असायचे. ज्ञानेश्वरी, भागवताची किती पारायणं केली होती याची काही गणतीच नव्हती. मी तिला कधीच शांत निवांत बसलेलं पाहील नाही अर्थात शेवटचे दोन वर्ष जेव्हा ती अंथरुणाला खिळून होती तेव्हाचे सोडून. सतत कोणता तरी श्लोक, अभंग, नाहीतर किमान नामस्मरण तर सुरूच असायचं, बसल्या बसल्या फुलवाती तर कर, गजरे, हार गुंफत बस, वृत्तपत्र वाच, नवीन पुस्तक वाच, कोणाला तरी काहीतरी नवीन शिकव, एक ना अनेक गोष्टी पण ती सतत स्वतःला गुंतवून ठेवायची. देवळामध्ये बसून काकडा करताना , किंवा सहज दर्शनाला जाऊन रोजचे अभंग श्लोक म्हणताना ती अगदी तल्लीन होऊन जायची. देऊळ हे काही फक्त तिच्यासाठी देव दर्शन नव्हतं, तिथं येणाऱ्या प्रत्येकाशी दोन वाक्य तरी बोलून प्रत्त्येकाची संवादाची गरज भागवायची. एखाद्या सासुरवाशिणीला मायेनी आईचा आधार द्यायची, कोणाला धीर, कोणाला उमेद, कोणाला प्रेरणा साध्या शब्दातून ती अवघड, अगम्य गोष्टी साध्या करून सांगायची.  त्यामुळेच आजी म्हणल्यावर माझ्या डोळ्यासमोर देवाच्या गाभाऱ्यात शांत तेवणारी समईच डोळ्यासमोर येते.

आजीला वाचनाची दांडगी हौस होती, कोणताही विषय तिच्या वाचनात वर्ज्य नसायचा. माझ्या मामा कडचं पुस्तकाचं वेड हे आजीकडूनच मिळालेलं बाळकडू होतं. नवीन पुस्तक हातात आलं की कधी संपेल याची इतकी घाई असायची की मग त्या वेळी घरात फक्त भात आमटी किंवा खिचडीचा स्वैपाक व्हायचा. आजोबांचं पुस्तकांशी वाकडं नव्हतं, पण त्यांना इतकं पुस्तकांच्या आहारी गेलेलं आवडायचं नाही, त्यामुळे त्यामुळे वादावादी व्हायची पण अशा वेळी आजीला ते काही ऐकूच यायचं नाही. वृत्तपत्र वाचून तिची स्वतःची अशी ठाम मत होती. पूर्वीची कॉग्रेसवासी असलेली आजी हळू हळू जनसंघ मग भाजपा कडे सरकली. पण तरीही कोणी चुकीचे वागतंय दिसलं तर तितकीच बोलूनही दाखवायची. राजकीय पक्षांवर आंधळं प्रेम तिनी कधीच केलं नव्हतं, पण राजकारणाचा अनुभव घ्यावा म्हणून ती एकदा चक्क नगरपालिकेच्या निवडणुकांना देखील उभी राहिली होती, पण नंतर त्या विषयावर कधी विचारलंच तर जाऊ दे गं कधी कधी थोडा वेडेपणा करायचा असतो, सारखं काय शहाण्या सारखं वागायचं.

आजीच्या आठवेन तितक्या आठवणी आहेत, वृत्तपत्र वाचून माझं मत विचारणारी आजी, मी काय लिहिते ते वाचून कधी कधी हे कसं सुचतं विचारणार, एखाद्या ज्वलंत प्रश्नांवर मला काय वाटतं ते विचारणारी, मऊसुत पुरणपोळ्या शिकवणारी, केसांना तेल पाणी करते म्हणत जवळ बसवून घेत तेलानी पार माखून टाकणारी, कधी कधी जुन्या विचारांची भासणारी, भावाला भेटून लहान मुलीसारखी खुश होणारी, कोणतीही साडी कोणत्याही ब्लाऊज वर घालून मला म्हातारीला कोण बघतंय म्हणणारी, होत नसतानाही हौस भागवायची म्हणून पतवंडाला न्हाऊ माखू घालणारी, वय साथ देत नसतानाही जावयासाठी म्हणून अधिक मासाची तयारी करणारी, नवीन मालिका अगदी आवडीनी बघणारी, कोणतीही नवीन गोष्ट करून तरी बघू म्हणणारी, आजी माझी आजी. तिला विमानात बसायची खूप इच्छा होती, मग तिच्या एकाहत्तराव्या वाढदिवसाला मी तिला भेट म्हणून विमानाचं तिकीट दिलं होतं. ज्या प्रवासाला तिला १८, २० तास लागायचे तो प्रवास दीड तासात संपला, त्यामुळे उतरताना ती म्हणायची बस संपला पण इतक्यात. मग पुढचे काही दिवस तो छोटासा विमान प्रवास तिच्या सगळ्या गप्पांचा केंद्र बिंदू होता. वय वाढता वाढता तिच्यातली लहान मुलगी अजून जास्त उफाळून वर येताना दिसत होती. शेवटच्या भेटीत ती जेव्हा गाऊन घालून होती तेव्हा मला बघून म्हणाली बघ हे घालायचं राहिलं होतं, आता ते ही घालून पाहिलं.

आज आजी जिवंत असती तर ८५ वर्षांची तरुणी असती. आजीच्या आठवणी हाच एक आयुष्याचा खास ठेवा असतो, तिनी सांगितलेल्या गोष्टी आयुष्यभर पुरवून पुरवून वापरताना तिचं आपल्या आयुष्यात असणं हे देखील सुखावणारं असतं. ती सासू म्हणून आई म्हणून वेगळी असू शकते, चुकू शकते पण आजी बनताना मात्र ती मेणाहून मऊ झालेली होती. वडिलांच्या आईपेक्षा काकणभर माया आईच्या आई वर जास्त असते कारण कुठे तरी नाळेची नाळ जुडलेली असते किमान माझ्या बाबतीत तर असंच होतं ! आजीचं गोष्टी ऐकणं, सांगणं हा देखील एक आनंदच असतो. त्या गोष्टीबरोबर आपण आजचं आयुष्य ताडून बघत असतो, भूतकाळात डोकावणं म्हणजे एक प्रकारे ते परत जगून घेणंच असतं ना. मुलीची मुलगी म्हणून एक खास नातं आधीच तयार झालेलं होतं, असं म्हणतात काही खास अनुवांशिक जनुक ही आईकडून फक्त लेकीला जातात, मला कायम कौतुक वाटायचं आजीच्या सहज कोणतही मिसळून जायचं, स्वतःला विसरून घेऊन  इतरांसाठी काही करण्याचं, जे मी माझ्या आई मध्ये देखील पाहिलं आयुष्यात मी मागितलेलं काही मिळणार असेल तर मला आजीला आजी बनवणारी ती खास जनुक हवी आहेत. कोणत्याही परिस्थितीत समाधान शोधणारी, स्वतःचे आनंदाचे क्षण स्वतः निर्माण करायचे असतात, त्यासाठी कोणावर अवलंबून राहायचं नसतं सांगणारी, सर्वांवर प्रेम करता करता काहींवर थोडं जास्त प्रेम करणारी, माणूस परिपूर्ण कधीच नसतो, तो ही चुकतो, देवच चुकतो तर आपली माणसांची काय बात असं सांगत चुका करण्याचा अधिकार देणारी आजी, माझी आजी !

मला खात्री आहे स्वर्ग वगैरे काही असेलच तर तिथे जाऊन ती तिच्या आवडत्या लेखकांना नक्की भेटली असेल, त्यांनी तिथेही काही नवीन लिहिलं असेल तर त्याचा फडशा तिनी कधीच पाडला असेल. नवीन विद्यार्थी शोधून त्यांना गीतेचे अध्याय, विष्णू सहस्त्रनाम शिकवत असेल. मऊसुत पुरणपोळ्या, खमंग बेसनाच्या लाडवांची कृती कोणाला तरी सांगत असेल, एखाद्या हळव्या जीवाला आधार देत असेल. आणि जर स्वर्ग नसेल तर जिथे कुठे जाईल तिथे ती नवा स्वर्ग तयार करत असेल. प्रेम दिवसाच्या दिवशी जन्मलेल्या माणसाकडून अजून दुसरी काय अपेक्षा करता येईल कारण प्रेम चिरायूच असतं.      

Wednesday, February 1, 2017

अशाच एका उत्तररात्री...

रात्री धावतपळत साडेदहाला प्राचीने छत्रपती शिवाजी टर्मिनस गाठलं. तिथली कमी गर्दी पाहून तिने क्षणभर परत एकदा घड्याळाकडे पाहिलं, मग घड्याळावरची आणि इंडिकेटरवरची वेळ एकदा कन्फर्म करून घेतली. दहा पस्तीस ! खरंतर मुंबईत हा काही उशीर नाही, पण तरीही दोन दिवस कोसळणाऱ्या पावसानं मुंबईकरांना सक्तीनं घरी बसायला लावलं होतं. गाड्या लेट आहेत, एवढी एकाच उद्घोषणा करणाऱ्या उद्घोषकांचा तिला खूप राग येत होता. ‘एकही लोकल कशी सुटत नाही? ठाणे, कल्याण, अंबरनाथ, कर्जत , कसारा कोणती तरी लोकल काढा की…’ मनातल्या मनात तिचा धावा चालला होता. हार्बरवरच्या लोकल बंद आहेत, हे ऐकून ऐकून कान अगदी किटले होते. प्लॅटफॉर्म अक्षरशः रिकामा होता, म्हणजे कोणीच नव्हतं, असं नाही, पण रोजच्या मानाने तो पारच रिकामा होता. पाऊस आता थांबला होता, पाणी पण ओसरायला लागलं होतं. त्यामुळे हळू हळू लोकल सुरु होतील, आशेने स्टेशनवर शे-दोनशे लोक नक्कीच होते.
प्राचीला कित्येकदा वाटायचं हे शहर म्हणजे एखादं मोठं जंगल आहे आणि इथले लोक म्हणजे उंदीर आहेत. आपलं स्टेशन आले की बिळात गुड्डूप होऊन जाणारे... ही अजस्त्र मुंबई करोडो लोकांना या बिळांमध्ये लपवते. विशेषतः मेडिकलला उंदराचं डिसेक्शन करताना तर कायम मुंबईकर आणि उंदरांचं साम्य जाणवून हलकं हसू उमटायचं तिच्या चेहऱ्यावर.. सर एक दोनदा म्हणाले पण होते,”अग बाकीच्या मुली डिसेक्शन करताना रडतात आणि तू हसतेस काय?”
काही नाही सर, असंच.” असं वरवरचं उत्तर देऊन ती मनातल्या मनात म्हणायची, “तुम्हाला काय कळणार, कप्पाळ!”
फास्ट ट्रेन फॉर कल्याण विल लिव्ह फ्रॉम प्लॅटफॉर्म नंबर सेवन!’ या उदघोषणेनं प्राचीच्या जीवात जीव आला. का सकाळी ६ वाजता तिने कल्याण सोडलं होतं. पाऊस खूप होता म्हणून मग हॉस्पिटल मध्येच थांबली होती ती. आणि आज दिवसभरसुद्धा पाऊस ओसरेल तेव्हा निघू, म्हणत होती. पण चार वाजता ऑपरेशन थिएटरमध्ये शिरली आणि बाहेर आली तेव्हा पार नऊ वाजून गेले होते. ऑपरेशन फारच गुंतागुंतीचे होते, पण डॉ. अरोरा मेन सर्जन असायचे तेव्हा कसलंच टेन्शन नसायचं. खरं तर प्राची दुपारीच निघणार होती. पण डॉ. अरोरांनी विचारलं असिस्ट करणार का?’ म्हणून, आणि एक सेकंदही न दवडता तीहोम्हणाली. घरी काय ऑपरेशन झाल्यावरही उशिरा जाता येईलच ना... त्यात काय एवढंसं? कॉलेजला असताना तर कित्येकदा ती शेवटच्या लोकलने घरी जायची त्यावरून बाबांची बोलणी पण खाल्ली होती. पण अभ्यासात बुडून गेल्यावर किंवा एखादं काम पूर्ण झाल्याशिवाय तिला निघावंसं वाटायचं नाही, तिचा पायच निघायचा नाही. आज खूप दिवसांनी असा चक्रमपणा करताना तिला बरं वाटत होतं. कॉलेजच्या दिवसांची आठवण येत होती.
कल्याण लोकल लागली होतो १०.३३ ची, पण १०.५० झाले तरी हलली नव्हती. आताशेंडी तुटो वा पारंबीयाच गाडीनं निघायचं. कॉलेजला असताना पावसाळ्यात दोन-दोन तीन-तीन दिवस ती घरी जायचीच नाही, पण आताची गोष्ट वेगळी होती. नवरा समजूतदार आहे म्हणून त्याचा किती फायदा घ्यायचा? त्यातही जर लग्नानंतरचा पहिला पावसाळा असेल तर...
प्राची पट्कन फर्स्ट क्लासमध्ये चढली. मुद्दाम लेडीजचा फर्स्ट क्लासचा बा टाळला तिनी, आधीच रात्रीची वेळ, आत्ता पाउस थांबला असला तरी त्याचा काही भरवसा नाही. कधी कुठे गाठेल कोणास ठाऊक. क्षणभर २६ जुलैच्या आठवणींनी ती शहारली. ती आख्खी रात्र तिनी सायनला एका चाळीत काढली होती. ८ बाय १०च्या खोलीत ते १५ जण थांबले होते. चहा-बिस्कीटवर जवळपास १५-२० तास काढले होते. ते सगळं स्मिताने तिच्या नव्या कॅमेरावाल्या फोनवर शूट केलं होतं, आणि म्हणाली, “या बिस्कीट कंपनीला हे मी रेडीमेड जाहिरात म्हणून विकते, आणि आलेल्या पैशातून किमान क्लिनिक तरी नक्कीच काढू शकेन.”
स्मिता तिची कॉलेजची मैत्रीण, रोज बदलापूरवरून येणारी. कॉलेजच्या पाच वर्षात खूप कष्ट काढले तिने, त्यांच्या घरातली पहिली डॉक्टर होती ती, आज मस्त पॉलीक्लीनिक असणाऱ्या नवरा-सासू-सासर्यांसोबत नाशिकला प्रॅक्टीस करतीये. मेडिकलच्या मुलींमध्ये ही म्हणजे सासरसुखाची परमावधी! स्मिताच्या आठवणींनी तिने मोबाईल काढला. फोन नाही किमान sms तरी पाठवू. डॉक्टर लोक लेट नाईटर असले तरी उगाच कुठे काय करत असेल कोणास ठाऊक, डिस्टर्ब करायला नको म्हणून तिने फक्त - “Its raining, and I m missing your company... Silli comments and biscuits!“ असा मेसेज टाकला. त्याचवेळी लक्षात आलं, आपण सागरला कळवलंच नाहीये, आई-बाबांची गोष्ट वेगळी होती. त्यांना आपल्या रात्री-अपरात्री घरी येण्याची सवय होती. तिनी सागरला फोन लावला आणि त्याच वेळी गाडी सुटली, का कोणास ठाऊक पण तिला तो शुभशकुन वाटला. आपण आजच्या दिवसात नक्की घरी पोहोचणार, अशी खात्री वाटली.
हॅलो सागर! मी निघाले रे व्ही-टी वरून...”
--
हो, पाउस थांबलाय, पण गाड्या प्रचंड लेट आहेत.”
----
कल्याण फास्ट आहे रे, काळजी करू नकोस. तुम्ही सगळे जेवून घ्या.”
---
काय? आवाज येत नाहीये नीट.”
हॅलो... हॅलो...”
प्राचीची पुढची सगळी वाक्यं तिच्यापाशीच राहिलीत. नेटवर्क गेलं, फोन डिस्कनेक्ट झाला होता.
किमान त्याला कळालं तरी की, मी निघाले, याच सुस्काऱ्यात तिनं पहिल्यांदा डब्यात नीट नजर फिरवून पाहिलं.
मोजून दहा माणसं होती. एक चौघांचं कुटुंब, एक जोडपं, एक म्हातारा, एक मवालीसा दिसणारा तरुण, एक पोलीस हवालदार आणि ती स्वतः! दोन बायका आणि पोलीसांच्या सोबतीमुळे तिला उगीचच सुरक्षित वाटून गेलं. मानवी मन वरवरच्या सोबतीवर, दिखाव्यावर लगेच भाळतं. लोकल फास्ट असली तरी चालली होती मात्र स्लो सारखी.
मस्जिद बंदरला गाडी थांबली आणि सागरचा फोन आला.
प्राची, अगं, का निघालीस तू? इकडे अजूनही रपरप पाउस कोसळतोय. तू हॉस्पिटलवरंच थांबायचं होतंस नामध्ये कुठे अडकण्यापेक्षा एका ठिकाणी सुरक्षित तरी राहिली असतीस. “
अरे सागर, ठीक आहे. डोन्ट वरी. आय विल मॅनेज. तू जेवलास का?”
तू करशील ग सगळं मॅनेज, माहिती आहे. पण गाड्या बंद पडल्या तर काय चालत येणार आहेस कल्याणला? इतक्या रात्री निघायची काही गरज होती का?” सागर तणतणतच बोलत होता.
हो रे राजा, गरज होती. कारण मी आणि पाऊस तुला मिस करत होतोदोन दिवस नव्या नवऱ्याला घरी ठेवून काम करायचं नसतं, असंही त्यांनी सांगितलं मला. म्हणून मी निघाले रे….!”
सागरचाच काय जगातल्या कोणत्याही पुरुषाचा राग या वाक्याच्या पुढे टिकून राहणं शक्य नव्हतं.
हं, खूप झाला मस्का, डोंबिवली गेलं की फोन कर. मी येईन तुला घ्यायला स्टेशनवर. आणि यापुढे अशी अपरात्री तू पावसात निघणार नाहीस, समजलं? काळजी वाटते ग प्रा तुझी..”
परत नेटवर्कने हाय खाल्ली, आणि दोघांचे डायलॉगमोनोलॉगझाले.
सागरच्या या साधेपणावर भाळून तर तिने लग्नाला हो म्हटलं होतं.

तौबा तौबा! काय बारीश है? एक घंटे से मै लोकल के लिये खडी हुं|”
भायखळा स्टेशनवर गाडी थांबली होती आणि एक बुरखेवाली चढली होती. कोणीही न विचारता तिनं स्वतःच  बोलायला सुरुवात केली होती. सागरच्या विचारात प्राचीला चक्क एक डुलकी लागली होती. आणि कळलंच नव्हतं भायखळा कधी आलं. तिनं घड्याळात पाहिलं ११.२० झाले होते. आता डब्यात अकरा जण झाले होते. तेवढ्यात त्या पोलीस हवालदाराला काय वाटलं कोणास ठाऊक, त्याने सगळ्यांचे पास चेक करायला सुरुवात केली. प्राचीनी तिचा पास दाखवला. त्या फॅमिलीवाल्या लोकांकडे बहुतेक आई-बाबांचा दोघांचाच पास होता, सामान बघता कुठून तरी आले होते बहुतेक ते, किंवा कुठे तरी चालले होते. मोठा ८-९ वर्षांचा, तर छोटा ३-४ वर्षांचा होता. त्यांची तिकीटही नव्हती, पासही नव्हता, त्या माणसाने पाससोबत १०० रुपये दिले आणि मुलांना त्या डब्यात अधिकृत करून घेतलं. म्हाताऱ्याने पण त्याचं तिकीट दाखवलं. पास आत ठेवता ठेवता प्राचीला लक्षात आलं, दोन दिवसानी संपणार होता पास, नवा काढायला हवा. आता त्या हवालदाराने त्या बुरखावालीकडे मोहरा वळवला. तिने त्याला पंच केलेली कुपन्स दाखवली. ती बघितली आणि एकदम वस्सकन तिच्या अंगावर ओरडला तो,
समझता नही क्या? ये फर्स्ट क्लास का डब्बा है| इसका तिकीट जास्ती होता है| काय कु घुसी तू इसमें?”
पक्का मुंबईकर होता तो हवालदार.
मेरे कु पता जी ये फर्स्ट क्लास डब्बा कर के... पण बाकी किधर भी लोग नही दिख्या इधर तीन-तीन औरत दिक्खी इसके वास्ते मै चढके आयी इधर. कुर्ला मै उतर जाउंगी. आज के दिन छोड दे ना.”
मघाच्या १०० रुपयांमुळे चटावलेला तो हवालदार त्या बाईला म्हणाला, ”५० रुपये काढ.”
ते वाक्य डब्यातल्या त्या तरुणानं ऐकलं. २७-२८ वर्षाचा असावा. जवळपास सहा फुटी उंची आणि त्याला साजेसं वजन. चेहऱ्यावर तरुणाईचा बेदरकारपणा पुरेपूर उतरला होता, भडक लाल रंगाचा टीशर्ट आणि जीन्सची पँट घातली होती त्याने. जर्किन होते, पण आता ते हातावर आलं होतं. प्लॅस्टिक कव्हरमध्ये ठेवलेल्या मोबाईलला हेडफोन लावून तो रेडीओ किंवा गाणी काहीतरी ऐकत असणार. केसाची विचित्रशी हेअरस्टाईल केली होती. मधूनच हात बाहेर काढून पावसाचा अंदाज घेत होता. पाऊस हा असतोच असा वेड लावणारा. त्याला स्वतःचा नाद गंध लय असते. प्रत्येकजण स्वतःच्या अनुभवावर ताडून पावसाची नाद-गंध-लय अनुभवत असतो. बहुदा बुरखेवाली आणि हवालदाराच्या तीव्र स्वरांमुळे त्याची समाधी भंगली म्हणून वैतागत त्याने त्या हवालदारालाच विचारलं,”तेरा पास कहा है रे?”
पोलीस लोकांना असलं काही ऐकण्याची सवय नसते, त्यामुळे तो दोन मिनिटं गोंधळला. पण नंतर सावरून म्हणाला, ”तुला का दाखवू रे? तू कोण लागून गेलास रे?”
मै कोन क्या, एक सिद्दा-साधा आदमी, तू सबका पास चेक कर रहा है, तो सोचा तेरा पास भी चेक कर लू. तो टीसी, रेल्वे पोलीस तो लगता नही, इसलिये पूछा| मुझे क्या करना है? तू खा फोकट का पैसा|”
आपण आवाज चढवला नाही तर त्या तरुणाची बाजू खरी ठरेल, हे उमजून तो हवालदार आवाज चढवत म्हणाला, “हमारी ड्युटी मै ये काम भी आता है| लॉकअपमध्ये टाकेन, मग कळेल फुकटचं कोण खातं. ज्यादा बोलना नही... साला तुम सब लोक एक सारखेच.”
साला किसको बोला, तू तो...”
भांडण छान रंगत होतं. ते वाढू नये, म्हणून तो म्हातारा मध्ये पडला, ”जाऊ द्या सायेब, तरुण रक्त आहे, उसळणारच, बाहेर पाऊस कोसळतो तवा त्यांना पण जोश चढतो बगा.” तो सत्तरीच्या आसपास पोहोचलेला, धोतर नेसलेला म्हातारा बोलला.
-१० वर्षं नोकरी करूनही पोलिसी रुबाबगिरीचा फारसा अनुभव नसलेल्या त्या हवालदारानेही माघार घेतली.
बाबा, आता तुम्ही म्हणला म्हणून मी माघार घेतली. न्हाईतर आपन कोणाच्या बापाला नाही घाबरत... “

मेडिकलला जाण्याचा जे.जे. मध्ये शिकल्याचा आता बॉम्बे हॉस्पिटलमध्ये काम करत असल्याचा फायदा म्हणजे तिला माणसं वाचता यायची. किमान तिला तसा अनुभव तरी आला होता. कोण किती पाण्यात असेल, हे ओळखता यायचं. डब्यात शिरायच्या आधीपासून तिला तो तरुण मुलगा आवडला नव्हता. त्याच्या पेहरावामुळे, आवेशामुळे की कशामुळे माहीत नाही. जसं एखादा का आवडतो, हे सांगता येत नाही, तसचं एखादा का आवडत नाही, हे ही सांगता येत नाही. मुलींकडे-बायकांकडे एक सिस्क्थ सेन्स असतो, तिचा तो सेन्स त्याच्याबद्दल लाल दिवा दाखवत होता - अगदी त्याच्या टीशर्टसारखा. आता त्याने त्या बाईसाठी पोलिसाशी हुज्जत घातली. खरंतर त्याचा मुद्दा बरोबर होता, तरीही प्राचीला वाटलं काय गरज होती त्याला मध्ये पडायची. बसायचं ना गप्प. हा पुढल्या स्टेशनवरच उतरून जावा आणि ती चौघांची फॅमिली मात्र कल्याणपर्यंत यावी, असं तिला वाटत होतं. गाडी परळपर्यंत आली होती. चिचपोकळीचे पाणी पार केलं होतं. आता सायन-कुर्ला गेले की मग फारशी भीती नाही. मनातल्या मनात ती आडाखे बांधत होती. गाडी भायखळ्यानंतर दादरलाच थांबली. तो पोलीस हवालदार, ते चौघांचं कुटुंब उतरून गेलं. प्राचीला वाटलेलं वाईट तिच्या चेहऱ्यावरही उमटून गेलं, अगदी त्याच वेळी त्याची-तिची नजरानजर झाली. क्षणात तिने चेहरा कोरा केला. दादरपर्यंत संथ लयीत असलेला पाऊस परत तना-मनापासून बरसायला लागला होता.
प्राचीने सागरला फोन करायला मोबाईल काढला तर बॅटरी फक्त २०% दाखवत होतं. जपून वापरला पाहिजे फोन आता. मनाशी खुणगाठ बांधली तिने.
हॅलो सागर, पाउस तुफान वाढलाय. आत्ताच दादर स्टेशन सोडलं, आणि हो मोबाईलची बॅटरी अगदी २०%च आहे..”
पाउस वाढलाय ऐकल्याबरोबर सागर तिला म्हणाला,”आता तिथेच उतर आणि दादरला मावशीकडे जा. पाउस पूर्ण थांबला की मगच ये सकाळी.”
नाही सागर, मी घरीच येणार आहे. आणि आता फोन बंद करतीये, अधून मधून फोन सुरु ठेवेन.”
प्रा, ऐक न अगं कधीतरी.”
सी यु सून सागर.”
प्राचीने फोन आणि मोबाईल - दोन्ही बंद करून टाकले.
गाडी माटुंगा आणि सायनच्यामध्ये थांबली होती. ती बुरखेवाली त्या तरुणाशी गप्पा मारायचा प्रयत्न करत होती. त्याचे आभार वगैरे मानत होती, पण तो तरुण मगाशी हवालदाराशी ज्या स्वरात बोलला त्याच स्वरात तिच्याशी बोलत होता. अजिबात हळुवारपणा नव्हता त्याच्या आवाजात, बोलण्यात. हा मुलगा ऐकत होता की नव्हता कोणास ठाऊक. ती बाई पोलीस, पाऊस, लोकल, असं काय काय बोलत सुटली होती. गाडी हलली, सायन स्टेशन पण गेलं. आता कुर्ला येईल, तेव्हा तिच्याबरोबर हा पण उतरून जावा, असं तिला मनोमन वाटत होतं. खरं तर त्याचा त्रास असा काही नव्हता, तो मधूनच बघत होता तिच्याकडे, पण बायकांना अशा नजरा झेलण्याची सवय असते, पण त्याचं बघणं बघण्यासारखं पण नव्हतं.
तरीही हा आपल्याला काहीतरी करेल की काय, अशा स्त्री सुलभ भीतीनं ती धास्तीवली होती. डब्यातलं दुसरे लव्ह बर्ड तर त्यांच्याच गुळगुळमध्ये मश्गुल होते, त्यांना बाकीच्यांशी काहीच देणं-घेणं नव्हतं. २०-२२चे असतील दोघेही. आपण त्यांच्या वयाचे असताना आपल्याला वेळच नव्हता हे असलं काही करायला, आणि त्याचा आता पश्चातापही नाही, असं प्राचीला वाटलं. त्या दोघांना त्या डब्यात पण एकांत मिळाला होता. त्यांचे हळू हळू जे काही चाळे चालले होते, ते बघून प्राचीला वाटलं जाऊन जरा बोलावं त्यांना. पण आता डब्यात होती इन-मीन-सहा माणसं, आपणच आपले डोळे बंद करून घ्यायचे. तेवढं तर आपण नक्कीच करून घेऊ शकतो. कुर्ला स्टेशन दिसताच तिने मनात परत एकदा इच्छा व्यक्त केली की, हे आजोबा कल्याणपर्यंत असावेत, ती बुरखेवाली आणि तो तरुण इथेच उतरून जावा. डोळे उघडले तर तो म्हातारा खिशातून बाटली काढून तोंडाला लावत होता. क्षणभर ती शहारली. आपण चूक तर केली नाही ना, इतक्या रात्री गाडीत चढून. घड्याळात पाहिलं तर ११.५० झाले होते. खरं तर तिला आज कसंही करून १२च्या आधी घरी पोहचायचं होतं, ते आता शक्य वाटत नव्हतं. पण किमान आपण आजच्या दिवशीच घरी पोहोचू, या निर्धाराने ती बसली होती. ती बुरखेवाली कुर्ल्याला उतरून गेली, पण तो तरुण अजून दारातच उभा होता. तिला समाधानही वाटलं आणि किंचित दुःखही. जर तो म्हातारा दारू पिऊन काही त्रास द्याला लागला, तर तो तरुण येईल मदतीला, असं उगाच वाटलं…. पण जर ते दोघं एकत्र झाले तर... निव्वळ कल्पेनेनेच तिच्या अंगावर काटा आला.    
त्यासरशी तिने पर्समध्ये बघायला सुरुवात केली. कायम पर्समध्ये ती एक इंजेक्शनची सिरिंज ठेवायची स्व-संरक्षणासाठी. हा उपाय स्मितानेच सुचवलेला, आणि कित्येकदा गर्दीच्यावेळी त्यांनी तो वापरलेलाही होता. म्हणजे कर्जत-कसारा लोकलमध्ये जेव्हा त्या भायखळ्याला पोहचायच्या, तेव्हा गाडी इतकी भरलेली असायची की, चढायला मिळायचंच नाही. मग त्या दोघी हळूच इंजेक्शन टोचत आत शिरायच्या. ती इंजेक्शन सिरींज शोधायला तिने पर्समध्ये हात घातला तर तिच्या हाताला एकदम हार्टचे किचेन लागले, आणि सागरच्या आठवणीने तिला भरून आले. इतका सुंदर बरसणारा पाउस, सुंदर मोहरत जाणारी रात्र... आता आताशा तर प्रेमाचा गंध मुरत होता. एप्रिलमध्ये भर उन्हाळ्यात त्यांनी लग्न केलं. खरं तर मुंबईत दोनच ऋतू असतात घामाचा आणि पावसाच्या पाण्याचा. या वर्षी पावसाने खूपच ओढ दिली होती, त्यामुळे परवा सुरु झालेला पाऊस खऱ्या अर्थानं त्या दोघांचा पहिला पाऊस होता. ती आख्खी रात्र त्यांनी एकमेकांच्या बाहुपाशात घालवली होती. सागरनं मस्त मल्हार लावले होते. मेघ मल्हार, गौड मल्हार, मिया की मल्हार, बाहेर पाउस गरजत होता आणि सागरच्या मिठीत ती. पेशानं सी ए असणाऱ्या सागरचं हे मनस्वी रूप ती पहिल्यांदाच पाहत होती. आजवर पाऊस इतका सुंदर असू शकतो, ही कल्पनाच तिने कधी केली नव्हती, क्षणभर तिला वाटलं, आजवरचे सारे पावसाळे आपण अक्षरशः वाया घालवले. ते आले कधी, गेले कधी, आपल्याला कळलचं नाही. पाऊस नुसता ऐकण्यातूनसुद्धा इतकी धुंदी चढू शकते, हे उमजायला तिला सागर भेटावा लागला.
सागरच्या नुसत्या आठवणींनी तिला हळवं व्हायला झालं होतं. तिनं भानावर येऊन पाहिलं तर गाडी घाटकोपरच्या अलीकडे थांबली होती. डब्यातलं जोडपं एकमेकांना घट्ट बिलगून बसलं होतं, तो म्हातारा एका कोपऱ्यात बाटली लावून समाधिस्थ व्हायचा प्रयत्न करत होता, आणि तो तरुण तोंडाने गुणगुणत पावसाचे थेंब अंगावर झेलायचा प्रयत्न करत होता. एका किचेनमुळे प्राची पार सागरच्या जगात जाऊन पोहचली होती. पाऊस, ती आणि सागर, असं त्रिकुट तिने परवा ओझरतं अनुभवलं होतं, आता तिला ते मनसोक्त उपभोगायचं होतं. सागरला पहिल्यांदा भेटल्यावर, त्याच्याशी लग्न केल्यावर, पहिल्या वेळचा अनुभव घेतल्यावर, प्रत्येक वेळचा सागर तिला वेगळा भासायचा. जसा रोजचा समुद्र वेगळा दिसतो, तसा सागर तिला वेगवेगळ्या रुपात भुरळ घालायचा. त्याच्यासारख्या नॉन-मेडिकोने तिला कसं काय हो म्हटलं, हा प्रश्न तिला दरवेळी पडायचा. तिनं तीन-चारदा त्याला ते विचारलं पण, आणि दर वेळी तो त्या प्रश्नावर इतका सुंदर हसायचा, आणि तिला मिठीत घ्यायचा की, मिठीत शिरता शिरता ती प्रश्नच विसरून जायची. दोनच महिन्यात ती गुरफटून जात होती सागरच्या विश्वात. आणि त्या गुरफटण्याचा सुंदर बंध तयार करण्यासाठी जणू पर्जन्यराजा सागरच्या दिमतीला हजर होता.
प्राचीनी डोळे उघडून घड्याळाकडे पाहिलं १२ वाजून २ मिनिटं. चेहरा एकदम उतरला तिचा. तिला कसंही करून आज १२ च्या आधी घरी पोहोचायचं होतं. आणि कल्याण तर तिचंच गाव असल्याने अगदी झोपेतसुद्धा ती कुठेही फिरू शकते, असा विश्वास होता. सासर-माहेर एकाच गावात, फक्त रुळाच्या या बाजूला - त्या बाजूला होते. आजची रात्र विशेष होती. एक मोठा श्वास घेऊन मग सगळा राग, निराशा उच्छवासातून तिने बाहेर टाकून दिली. जे हातात नाही, त्यावर इलाज नाही. मोठ्या कष्टाने तिने मोबाईलकडे नेलेला हात मागे खेचला. तेवढ्यात तिला लक्षात आलं, गाडी घाटकोपर स्टेशनवर येऊन थांबली आहे आणि ते जोडपं उतरून पण गेलं आहे. तिथे आता गाडीत तिच्या डब्यात फक्त ते तिघेच उरले होते. ती, तो तरुण आणि तो म्हातारा. गाडी अगदी हळूहळू पण जात होती. आपण अजून एक अर्ध्या पाऊण तासात सागर सोबत असू, तिला एक विश्वास वाटला. त्या विश्वासातूनच हलकं हसू चेहरयावर उमटलं.
भाऊ, या या इकडे दारापाशी या. तिकडे कशाला जायचं तुम्हाला??? या या, ठाण्याला उतरायचं ना तुम्हाला....?”
एकदम प्राचीची तंद्री मोडली.
तो म्हातारा दारू पिऊन तिच्याच बाजूने येत होता, आणि तो तरुण त्याला अडवून दारापाशी आणत होता. दारू प्यायलेल्या माणसांना सांभाळणं, कधी कधी खूप अवघड होऊन जात असतं. ते अचानक आक्रमक होतात, हट्टी होतात, अशावेळी त्यांच्या कलाने घ्यावं लागतं. आताही एक बाटली पूर्ण रिचवलेल्या त्या म्हाताऱ्याच्या मनात काय होतं कोणास ठाऊक, पण त्याच्या नजरेतून प्राचीला जाणवली ती वासना शिरशिरून तिने तिची ओढणी घट्ट लपेटली अंगाला. ६५-७०  वर्षांचा नक्कीच असावा तो म्हातारा. निम्म्या गोवर्या विद्युतदाहिनीमध्ये गेल्या तरी मेल्याची इच्छा काही मरत नाही, तिनं जणू नजरेनेच त्याला उत्तर दिलं. ते सगळं जाणवूनच बहुदा तो तरुण त्या म्हाताऱ्याला दारापाशी थोपवून धरत होता. प्राचीला नेहमी पुरुषांच्या अशा नजरांचा, स्पर्शाचा राग यायचा. कित्येकदा काही रुग्ण मुद्दाम डॉक्टर इथं खाजतंय, दुखतंय म्हणून कुठे कुठे हात लावायचा आग्रह करायचे, राउंडवर असताना लाळघोट्या नजरेने बघायचे, डोळ्यांनीच अंगाचा जणू एक्सरे काढायचे. काय काय अनुभव, या शा पुरुषांनी दिले होते, त्याची गणतीच नव्हती. सगळेच पुरुष असे निघत नाहीत, पण तरीही त्रास व्ह्ययचा तो होतोच. जनरल प्रॅक्टिस करताना तिला जाणवलं, डॉक्टरकडे फक्त डॉक्टर म्हणून बघितलंच जात नाही - तो स्त्री आहे की पुरुष, हे आधी बघितलं जातं. काही वेळापूर्वी जो म्हातारा तिला आधार वाटत होता - किमान त्याच्या वयामुळे, त्याचीच आता तिला भीती वाटत होती. माणूस हा किती विचित्र प्राणी आहे. त्याच्या वागण्याची काहीच खात्री देता येत नाही, बाकीचे प्राणी त्या मानाने बरे म्हणायचे. ते त्यांच्या त्यांच्या ठराविक चौकटीत जगतात. बलात्कार, फसवणूक असले प्रकार सभ्यतेच्या मुखवट्याआडून तरी करत नाहीत.
हां दादा उतरा, हा सावकाश उतरा, इथंच थांबणार आहे गाडी. शेवटचा स्टॉप आहे हा. उतरा उतरा. “
त्या तरुणानं त्या म्हाताऱ्याला जबरदस्तीनंच ठाण्याला कल्याण म्हणून उतरवलं. प्राचीला क्षणभर हायसं वाटलं. पण क्षणभरच! त्या तरुणानं कशावरून आपल्या सुरक्षिततेसाठी त्या म्हाताऱ्याला उतरवलं असेल, कशावरून त्याच्याही डोळ्यात ती वासना येणार नाही??
रात्रीचे साडे बारा वाजून गेलेत, सुंदरशी पावसाळी रात्र आहे. कोणाला काही कळणारही नाही, प्राची मनातल्या मनात साऱ्या शक्यतांचा विचार करत होती. पार गोंधळून गेली होती. डोळे बंद करून मनात सागरचा विचार करून स्वतःला शांत करावं, समजवावं, की डोळे उघडे ठेवून ह्या तरुणावर लक्ष ठेवावं, काहीच कळत नव्हतं तिला. सी.एस.टी ते कल्याण, अवघा सव्वा तासाचा प्रवास. गर्दीच्या वेळी तर कळतही नाही, कधी कल्याण आलं आणि आज दीड तासाहून जास्त वेळ उलटून गेला, तरी आपण कळव्याच्या खाडीवरच आहोत. क्षणभर तिला वाटलं सागराशी बोलावं म्हणजे आपल्याला बरं वाटेल. म्हणून तिने मोबाईल सुरु केला. त्यासरशी धडाधड चार-पाच मेसेज आले. तीन मेसेज सागरचे, स्मिताचे दोन, डॉ. अरोरांचापोहोचलीस का नीटम्हणून मेसेज होता. स्मिताचा कॉल लागला नाही, म्हणून तिनेनेटवर्कच्या आईची म्हणू की मोबाईलच्या बॅटरीची म्हणू. I 2 M U”  असा टिपिकल स्मिता स्टाईल मेसेज पाठवला होता. एक आई-बाबांचा पणकुठे आहेसअसा मेसेज होता, काही मिस्ड कॉल अलर्ट पण आले होते. चार-साडेचार वर्ष एकमेकींनी सोबत काढली होती. आजवर कधी लक्षात आलं नव्हतं, पण प्राचीला तिच्या सोबतीची सवय झाली होती. स्मिताचं लग्न झाल्याबरोबर प्राचीने अभ्यासाचं कारण देऊन, जे खरंही होतं, हॉस्टेलवर राहायचं ठरवलं होतं. पी.जी.ची वर्ष तिने हॉस्टेलवर काढून वेगळी धम्माल केली होती. रोजच्या अशा या प्रवासात आपल्याला खरंच कोणाच्या तरी आधाराची गरज असते, हे तिला या आधी कधी जाणवलंच नव्हतं. रोज हजारो बायका या डब्यात धक्के खात उभ्या असतात, तेव्हा आपल्याला त्या नकोशा वाटायच्या, पण आज डब्यात अस खिडकीशी निवांत बसताना तिला वाटत होते, यापेक्षा ते धक्के खाणे परवडलं. आधार हवाच, दृश्य-अदृश्य ! सागरचे पण काळजीचे मेसेज होते, ‘कुठवर आलीस’, ‘ठीक आहेस ना’. त्यातलाच एक होता, ‘रात्रीचा १२ वाजून १ मिनिट झालाय या क्षणाची रात्रीची खूप वेगळी कल्पना केली होती, पण तरीही इतकंच म्हणेन तू हवी होतीस, तू नसलीस तरी तू आहेस. काही मिनिटात तू असशीलच माझ्या सोबत.’
हे सगळे मेसेज वाचेपर्यंत गाडीने वेग धरला होता, आणि ती दिव्याच्या बोगद्यात जाऊन पोहचली होती. प्राची जरा सावरून बसली, हातात इंजेक्शनची सिरींज घट्ट धरून. नेहेमीप्रमाणे दोन-तीन मिनिटांमध्ये दिव्याचा बोगदा संपला आणि अचानक प्राचीला मोकळं वाटलं. बास आता दिवा, डोंबिवली आणि मग कल्याण. काही मिनिटांमध्ये आपण सागरसोबत असू, दोन दिवस केलेल्या कामांचा शीण कुठल्या कुठे पळून गेला होता. पाऊस मधेच हलकीच शीळ घातल्यासारखा येत होता. एक उबदार गारवा आला होता. अशा वेळी फेसाळती कॉफी म्हणजे स्वर्गसुखाचे दार. मघाची भीती, रात्र, त्रागा हरून गेलं होतं आणि ती अगदी ताजी-तवानी झाली होती. त्याच मोकळीकीतून तिने सागरला फोन लावला, “सागर दिवा स्टेशन पण गेलं, बस कुछ और मिनिट! आणि मग I’ll be with you.”
लवकर ये, लगेच ये...” अक्षरशः या दोन वाक्यांसाठीच जणू ती बॅटरी थांबली होती, त्यानंतर तिने पण मान टाकली. प्राची-सागर आता गाडीचे सेकंद मोजत होते.
इतका वेळ ज्याच्याकडे बघणं, प्राचीने टाळलं होतं, त्या तरूणाकडे आता ती निरखून बघत होती. गाणी म्हणत, ऐकत तो स्वतःच्या तंद्रीतच मस्तीत होता. या डब्यातल्या जगाशी त्याचं देणं-घेणंच नव्हतं. बसायला काय झोपायला जागा असतानाही तो दारातच उभा होता, पोलीस हवालदाराशी भांडला, त्या बेवड्या म्हाताऱ्याला ठाण्यात उतरवलं, तितकेच काही क्षण तो या जगात डोकावून गेला होता. आणि तो आपल्याला काही करेल, या भीतीत आपण होतो, या विचारानेच तिला हसू फुटलं. १२.५० झाले होते. गाडीत बसून दोन तास होऊन गेले होते. या दोन तासात पावसाबरोबर तिला कोणी कंपनी दिली असेल तर त्यानेच. तो तिच्यासोबत होता पण, आणि नव्हता पण. त्याला केंद्र धरून तिने कितीतरी गोष्टी तिच्या-तिच्याच रचल्या होत्या. अर्थात त्या फँटसीनी पण तिला सोबत केलीच होती. गेले दोन तास. हा एक वेगळाच अनुभव होता. तिच्याही नकळत तिच्या मनाने त्याचाच आधार घेतला होता. एक डॉक्टर असूनही ती स्वतःचं मन वाचू शकली नव्हती. त्याच्याबद्दल वाटणारी भीती खरी होती, आणि त्याची सोबतही खरी होती. भीती ही अनोळखी पुरुषाबद्दल बाईला वाटणारी स्त्री सुलभ होती, तर सोबत ही एका सजीव प्राण्याने दुसऱ्या सजीव प्राण्याकडून केलेली नैसर्गिक अपेक्षा होती. किती गंमत आहे? जोपर्यंत मनुष्य प्राण्याला लिंग चिकटवले जात नाही, तोपर्यंत त्याची भीती वाटत नाही, आणि नंतर मात्र त्याच्याच दहशतीखाली जगावं लागतं. खरं तर ती देखील एक प्रकारची सोबतच असते, फक्त जबरदस्तीने ओढवून घेतलेली. ‘अरे बापरे! आपणही सागरसारखा काय काय विचार करायला लागलो की!’, असं जाणवून प्राची चक्क लाजली आणि सागरचा मेसेज तिला आठवला.
पाऊस आणि मी तुझी वाट पाहतोय... दारातला प्राजक्तदेखील अवेळी बहरलाय... म्हणालाय, तुला घेऊन ये... मग मी ही फुलेन.”
एक वाजायला एक मिनिट होता. गाडी कल्याण स्टेशनमध्ये शिरत होती. अधीर होऊन प्राची पण दारात उभी राहिली. तिची नजर सागरला शोधत होती. दारात एका बाजूला ती होती आणि दुसऱ्या बाजूला तो. एकदाच त्यांची नजरानजर झाली. प्राचीने तोंडाने जे बोलणं शक्य नाही, किंबहुना जे शब्दांतूनही निसटून जाऊ शकत होतं, ते नजरेतून बोलून टाकलं. दोन तासाच्या सोबतीबद्दल धन्यवाद होते तिच्या डोळ्यात. डोळ्यातला बेदरकारपणा दोन सेकंद टाकून देऊन त्यानेही एक मनमोकळं हास्य देऊन ते स्वीकारलं. गाडी प्लॅटफॉर्मवर  लागतानाच तिला सागर दिसला. आपण भारतात, कल्याणमध्ये रेल्वे स्टेशनवर आहोत, याची तमा न बाळगता ती थेट सागरच्या मिठीत शिरली, ओठांनी त्याला हलकेच शोषून घेतलं, आणि त्याच्या कानात म्हणाली, ”मेनी मेनी हॅपी रिटर्न्स ऑफ द डे स्वीट हार्ट.”
तेवढ्याच हळुवारपणे तो तिच्या कानात म्हणाला, “याच वेडेपणासाठी मी डॉक्टरणीला हो म्हणालो!”
तिचा हात हातात घेऊन चालायला लागला होता - उत्तर रात्री फुलणाऱ्या प्राजक्ताची वाट....


(चारचौघी दिवाळी २००९)