Friday, November 20, 2026

सगळं काही आवरून

मिठीतून स्वतःला अलगद काढून घेताना
तिचा हात असतो त्याच्याच हातात

हात काढून घेताना डोळे बोलतात
अभी ना जाओ छोडकर, 
के दिल अभी भरा नही

निग्रहाने ती उठते,
विस्कटलेले केस, मन गोळा करते
आणि मग गुणगुणत राहते

तुमसे मैं जुदा नही
मुझसे तुम जुदा नही

दर भेटीत असेच होत राहते
फक्त कधी तिच्या ओळी तो म्हणतो
किंवा त्यांना काही म्हणावंच लागत नाही

 लपाछपीचा खेळ 

असतो मोठा गंमतीचा 
डोळे मिटले कि 
लोकं  जातात लपून 

आपण शोधत राहायचे
लोकांना . स्वतःला 
कधी सापडतो रस्ता 
कधी चाचपडत राहावे लागते 

हाताला लागलेच कोणी 
तर सुटते एक जबाबदारी 
हाताला लागला स्वतःचाच हात 
तर शोधावे लागतात नवे मार्ग 

नव्याने शोधावे स्वतःला 
यातच संपते एक राज्य 
येतो तुझा हात हातात 
एक खेळ संपलेला असतो एका जन्मात 

तू आयुष्यात आलाच नसतास तर 

मी शोधू नसते शकले आरशातल्या प्रतिमेला, 


तू आयुष्यात आलाच नसतास तर 
मला नसती सापडली वाट मला भेटवणारी, 

तू आयुष्यात आलाच नसतास तर  
मला नसता  मिळाला मंत्र आनंदी राहण्याचा, 
 
तू आयुष्यात नसतास तर पुरे आता कल्पना, 
तू नसतास तर मी ही नसते साधे वास्तव बरे 
 
 

शिशिर ऋतुतल्या एखाद्या उनाड दुपारी 

झाडाची सावली कलता कलता गळते पान 
आणि येऊन थांबते माझ्या खिडकीपाशी 

त्या पानाच्या  वाळलेल्या शिरा, उडालेला रंग 
भिरभिरणारी नजर, तुटलेपण  असे सगळे असले 
तरी त्यात असतो पान म्हणून जगल्याचा अभिमान 

त्या पानाला हातात घेतल्यावर अचानक येते तुझी आठवण 
आठवणीला कुठे कधी काळ वेळ असते.. 
मग मलाच येतो त्या पानाला तुझा वास 

तुझा वास भिनतो आत आत, 
आणि मग डोळे बंद न करताही तू असतोस शेजारी 

मग तू बोलत असतोस, मी ऐकत असते 
तूझ्या हातात हात देऊन विसरले असते, 
मग मिठीत घेऊन चुंबनांचा वर्षाव संपत नाही 
पुढे काही घडायच्या आधी मला बोलायचे असते, 
तुला सांगायचे असते खिडकीत उदास बसून राहणाऱ्या राजकन्ये बद्दल 
तिला म्हणे प्रेमाचा शाप असतो, 

प्रेम केलं तर , मी सांगायला सुरुवात करते 
पण तू मला बोलूच देत नाहीस..   

तर मला सांगायचे होते, 
राजकन्येला सांगितले असते, ती प्रेमात पडली
तर प्रेमाचा बहर संपता संपता 
गळून पडणार,
मिटून जाणार तिचे अस्तित्व.. 

त्यामुळे उदास राजकन्या श्वास मोजत 
जगत होती उगाचच.. 
तेव्हाच कधीतरी वाऱ्याची एक झुळूक आली, 
आणि तिला काही कळायच्या  आत 
ती बदलून गेली, 
प्रेमात पडायचे नाही हा तिचा निर्धार सुद्धा विसरून गेली. 
आपल्याला अर्थहीन पण जगायचे आहे, 
प्रेमातीत मरायचे नाही हा तिचा बाणा पण मोडून पडला..

पुढे काय झाले?
कोणाचे?
माझे? राजकन्ये चे?
की पानाचे?

ती राजकन्या कदाचित दर शिशिरात गळून पडत असेल, 
बहर ओसरल्यावर .. 
आणि मग वसंतात परत घेत असेल जन्म तिच्या प्रेमासाठी 
किंवा प्रेमामुळे.. 

माझे आणि पानाचेही संचित तेच असावे बहुदा!!

Friday, November 6, 2026

बेंगलोर डायरी १२

 लग्न करून पंधरा वर्षांपूर्वी मी बेंगलोरमध्ये आले तेव्हा कन्नड आडनाव सोडले तर माझा आणि कन्नडचा काहीच संबंध नव्हता. हे शहर किती मोठे आहे याची जाणीव ही नव्हती. भरपूर तलाव, हिरवळ असलेले हे गाव मला आवडले होते. आम्ही राहतो तो भाग उपनगर आहे – खरे बेंगलोर नाही हेही माहीत होते; पण तरीही या उपनगरातून बेंगलोरच्या सगळ्या भागांत जाण्यासाठी बस आहे हे सुखसुद्धा मी अनुभवले. मेट्रोचा या शहरात झालेला प्रवास – सुरुवातीची एकच लाइन ती पुढे वाढत गेलेली – आता या शहरात उत्तर-दक्षिण, पूर्व-पश्चिम पसरलेली मेट्रो बघताना मला माझा या शहरातला प्रवास आठवतो. भाषा माहीत नसतानाही मी या शहरात फिरत होते; पण जेव्हा भाषा यायला लागली तेव्हा मी या शहराकडे, इथल्या माणसांकडे वेगळ्या नजरेने बघायला लागले; मग मला केळ्याच्याऐवजी पटकन बाळेहण्णूच यायला लागले, काकडीऐवजी सौतेकाई म्हणायला लागले, कोणत्याही भागाच्या शेवटी ‘हळ्ळी’ आले म्हणजे पूर्वी ते गाव होते; आता शहराचा भाग झाले आहे हे लक्षात यायला लागले. बसवाचे (बसवा-नंदी) देऊळ (गुडी) म्हणून वसलेले बसवनगुडी किंवा टेकडीवरचे शंकराचे मंदिर यावरून आलेले मलय+ईश्वर = मल्लेश्वरम, आणखी एक गंमत म्हणजे या दोन नावांवरून आलेले आणि भारतभर प्रसिद्ध झालेले गाव जे अस्तित्वात नाही; तरीही आपण सगळे त्या गावाला जाऊन आलो आहेत असे मालगुडी नावाचे गाव जन्माला आले मल्लेश्वरम+बसवनगुडी यांच्या नावांतून!

    हे शहर मला आपलेसे वाटायला लागले याचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे स्थानिक लोकांचे या शहरावरचे प्रेम, हे शहर आणखी चांगले करण्यासाठी त्यांचे प्रयत्न, धडपड मी बघितली, त्याबद्दल वाचले आणि मग मीही त्यांच्या चष्म्यातून या शहराकडे बघायला लागले. आपण ज्या शहरात राहतो तिथे आपल्या आठवणी गुंफतो आणि त्यांतूनच त्या शहराबद्दल आत्मीयता वाटायला लागते. क्वचित कधी कधी जन्मभूमीपेक्षा कर्मभूमीशी नाळ जास्त जुळते. मुळात कोणतेही शहर चांगले ठेवणे ही त्या शहरातल्या प्रशासनाची जबाबदारी असतेच; पण त्याहून जास्त जबाबदारी असते त्या शहरातल्या नागरिकांची. माझे शहर उत्तम असावे, त्या शहरात नवीन सोई, सुखसुविधा मिळाव्यात, इथले सौन्दर्य अबाधित राहावे, या शहराचा इतिहास जतन करतानाच भविष्याचादेखील विचार व्हावा अशाच भावनेतून काम करणाऱ्या काही बेंगलूरीयन्सच्याबद्दल सांगणार आहे आजच्या बेंगलोर डायरीच्या शेवटच्या भागात. 

बेंगलोर शहराच्या भौगोलिक रचनेमुळे इथे वर्षातले ८-९ महिने पाऊस पडतो; पण या आठ महिन्यांत  पावसाचे  दिवस-चार पाचच  असतात. उत्तर-पूर्व आणि दक्षिण-मध्य मान्सूनच्या प्रभावाखाली इथे पाऊस पडतो; त्यामुळे इथे पावसाचे पाणी साठवून ठेवून वापरणे जास्त सोपे आहे. पावसाच्या पाण्यातला थेंब अन् थेंब आपण जपून साठवला पाहिजे या इच्छेतून झेन ‘रेनमॅन’ उर्फ एस. विश्वनाथ यांनी रेन वॉटर हारवेस्टिंगबद्दल जागृती करायला सुरुवात तर केलीच; पण त्याचबरोबर बायोम ट्रस्टच्या माध्यमातून विहिरींचे पुनर्जीवन करण्यास, नवीन विहिरी खणण्यासदेखील सुरुवात केली. आधी केले मग सांगितले या धर्तीवर त्यांनी स्वतःच्या घरात पावसाचे पाणी साठवून ठेवले आहे. हे साठवलेले पावसाचे पाणी पाईपद्वारे थेट त्यांच्या स्वयंपाकघरात येते. पाणी हा त्यांचा अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय आहे. बेंगलोरमधील केवळ तलाव, विहिरीच नव्हे तर विहिरी खोदणारे वडार समाजाचे लोक यांबद्दलसुद्धा त्यांना प्रेम आहे आणि ते कायम त्यांच्या फेसबुक पोस्टवरून दिसत असते.

गेल्या ३०, ४० वर्षांत बेंगलोर शहर कल्पनेपेक्षा जास्त वेगाने वाढले. जसे शहर वाढले तसे शहरीकरणाचे प्रश्न आणखी जास्त समोर यायला लागले; त्यांतलाच एक मोठा प्रश्न होता कचऱ्याचा आणि कचरा गोळा करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा. नलिनी शेखर यांचा जन्म आणि बालपण बेंगलोरमध्येच गेले होते; मात्र त्यानंतर काही वर्षे अमेरिकेत, पुण्यात काढल्यानंतर त्या जेव्हा परत आल्या तेव्हा त्यांनी त्यांच्या कागद, काच कष्टकरी पंचायतीच्या अनुभवावरून बेंगलोरमधील कचरा, त्याचे व्यवस्थापन, तो गोळा करणारे कर्मचारी यांच्यासाठी काहीतरी करायचे ठरवले.  अंस्लेम रोझारिओ यांच्या मदतीने २०१० मध्ये एका ग्रुपच्या माध्यमातून कचरा गोळा करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या प्रश्नावर काम करायला सुरुवात केली. त्यानंतर २०१३मध्ये त्यांनी हसिरू दला (हिरवी फौज) या नावाने ट्रस्ट करून त्यामार्फत कामाची व्याप्ती वाढवली. ओला कचरा, सुका कचरा वेगळा करणे, कचरा जिथे टाकला जातो त्या जागांमधील प्रदूषण कमी करणे, लोकांमध्ये कचऱ्याबद्दलची जागरूकता निर्माण करणे अशा अनेक वेगवेगळ्या माध्यमांतून कचऱ्याचा आपल्या पर्यावरणावर होणारा नकारात्मक परिणाम कमी करण्याचा प्रयत्न त्या करत आहेत. हसिरू दलाच्या माध्यमातून काम करणार्‍यांची संख्यादेखील आता वाढली आहे.  कचऱ्याचा सुयोग्य वापर व्हावा यासाठी लढणारी मोठी फळी बेंगलोरमध्ये आहे. वर्मीकल्चर करणाऱ्या आणि म्हणून स्वतःला ‘वर्मराणी’ म्हणवून घेणाऱ्या वाणी मूर्ती आहेत; तसेच अनिरुद्ध दत्त याने ‘लेट्स बी द चेंज,’ म्हणत परिसरातील कचरा फक्त स्वच्छ करण्यापेक्षा कचरा होऊच नये म्हणून काय करता येईल किंवा कचऱ्याचे वर्गीकरण करून पर्यावरणाला कमीत कमी हानी होईल अशा पद्धतीने त्याचे विघटन करण्याचे प्रयत्न त्याच्या संस्थेमार्फत केले आहेत. साहस ही एनजीओदेखील रिसायकलिंगच्या क्षेत्रात त्यांचे वेगळेपण दाखवत आहे.  

या शहरात केवळ दोनच मोठी नाट्यगृहे आहेत; त्यांतही कन्नड नाटकांना हक्काचे असे एक ठिकाण नाही. आपल्या दिवंगत पतीच्या स्मरणार्थ आपणच जर अशी एक वास्तू बांधली तर… याच भावनेतून उभे राहिले रंगशंकरा! शंकर नाग हे केवळ कन्नडमधील अभिनेते नव्हते – ते एक उत्तम दिग्दर्शक होते, त्याचबरोबर त्यांचे पहिले प्रेम होते नाटक, रंगभूमी. त्यांच्या अपघाती मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नी अरुंधती नाग आणि शंकर नाग यांची नाट्यसंस्था, इतर नाट्यकर्मी यांच्या सगळ्यांच्या प्रेमातून कन्नड नाटकांसाठीच नव्हे; तर इतर भाषांतील नाटकांसाठीदेखील ‘रंगशंकरा’ उभे राहिले. मुंबईतील पृथ्वी थिएटरच्या धर्तीवर आपल्या लोकांसाठी आपण काहीतरी करू या म्हणून सुरू झालेल्या रंगशंकराला या वर्षी २० वर्ष पूर्ण होत आहेत. कोणे एके काळी शहराच्या बाहेर वाटणारी ही वास्तू आता अगदी शहराच्या मध्यात वाटते. संगीत, कला, नाट्य यांचबरोबर वेगवेगळ्या विषयांवर चर्चा घडवून आणण्यासाठी, प्रदर्शने ठेवण्यासाठी, मुलाखती घेण्यासाठी अशा सगळ्या ‘वैचारिकमंथनासाठी जागा,’ या भावनेतून गिरीश कर्नाड, एस. सुंदर, एस. एल. राव, जे. फिलिप इत्यादींनी बेंगलोर इंटरनॅशनल सेंटर (bic) ची स्थापना २००५ मध्ये केली. आज BIC बेंगलोरचा एक मानबिंदू आहे.

बेंगलोर शहरातील जुने शिलालेख शोधून त्यांचे शास्त्रीय पद्धतीने जतन करणारे उदयकुमार हेही असेच एक अवलिया. आपल्या इतिहासाचा शोध घेत घेत त्यांनी आजवर बेंगलोरमधील ३००हून अधिक शिलालेख शोधून ते जतन केले आहेत. इतिहास हा काही फक्त कोणी कोणाविरुद्ध, कोणत्या साली लढाई केली इतकाच नसतो. इतिहास हा देवळांमधले, वास्तूंमधले लेखदेखील असतो. त्यामुळेच एक इंजिनियर गावाच्या नावाचा उल्लेख असलेला दगड शोधायला काय जातो आणि त्या शिळालेखांमध्ये हरवून जातो. बेंगलोरच्या इतिहासाबद्दल अतिशय प्रेमाने माहिती देणारे धर्मेंद्रकुमार, अरुण पै हेदेखील असेच काही खंदे शिलेदार आहेत – बेंगलोरचा गतकाल नवीन पिढीसमोर मांडणाऱ्यांतले. या दोघांचा Instagramवरील प्रत्येक व्हिडिओ हा माहितीपूर्ण, रंजक असतो. 

खूपजण आहेत, खूप संस्था आहेत. ही फक्त एक झलक आहे. यांतल्या अनेकांनी आताच सुरुवात केली आहे; तर काहींचे काम आता फक्त बेंगलोरपुरते सीमित नाही. काहींची दखल सरकार दरबारी घेतली आहे; तर काही त्यांच्या कामामुळे लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहेत. एक गोष्ट या सगळ्यांमध्ये सामाईक आहे ती म्हणजे या सगळ्यांना जेव्हा काही खटकले तेव्हा ते तिथेच थांबले नाहीत, त्यांनी त्यावर त्यांच्या परीने उत्तर शोधायचा प्रयत्न केला, तो पुढे रेटला. हे असे तळमळीने काही करणारे फक्त माझ्याच गावात आहेत असे नाही; ते तुमच्याही गावात असतील किंवा तुम्ही स्वतःच त्यातले असाल. बेंगलोर – बेंगळुरू या माझ्या गावावर माझे तर प्रेम आहेच आणि त्यामुळे या शहराचे वेगळे रंग मी माझ्या लेखांतून दाखवायचा प्रयत्न गेले अकरा महिने केला. फिरायला जाताना आपली नजर पर्यटकाची असते; मात्र जेव्हा आपण त्या शहरात राहतो तेव्हा ते आपल्या रोजच्या आयुष्याचा भाग असते; मग असा रोजचा भाग असलेल्या गोष्टीकडेपण जेव्हा कुतूहलाने बघतो तेव्हा कितीतरी न जाणवलेल्या गोष्टी सुद्धा जाणवतात आणि शहराबद्दल प्रेम वाटायला लागते. जर हे लेख वाचताना तुम्हांला तुमच्या गावाबद्दल, शहराबद्दल प्रश्न पडायला लागले असतील, त्यांची उत्तरे शोधावीशी वाटायला लागले असेल तर माझ्या या लेखमालेचा उद्देश सुफल संपूर्ण झाला असे म्हणता येईल. 


(ही एक त्रयस्थाच्या नजरेतून केलेली मुशाफिरी आहे. शहर, माणसे समजून घेताना मी सामान्य व्यक्ती म्हणून केलेला हा प्रयत्न आहे.)

बेंगलोर डायरी ११

 कोणतेही शहर परिचयाचे करून घ्यायचे असेल तर चालत ते शहर पाहावे. प्रत्येक वेळी काहीतरी नवीन नक्की सापडते. काही दिवसांपूर्वी मी अशीच बेंगलोरमध्ये चालत असताना एम जी रोडच्या बाजूला अचानक एक पुतळा दिसला. हातात पुस्तक घेतलेला हा पुतळा कोणाचा म्हणून कुतूहलाने त्या पुतळ्याजवळ गेले आणि खरोखरीच आश्चर्यचकित करणारी माहिती तिथे होती. तो पुतळा होता रेव्हरंड फर्डीनंड कित्तेल यांचा. १८३२ साली जर्मनीत जन्मलेले कित्तेल धर्मोपदेशक म्हणून १८५३ साली कर्नाटकात आले आणि चक्क इथल्या भाषेच्या प्रेमात पडले आणि ही भाषा शिकून त्यात काही कविता करण्यापर्यंतच थांबले नाहीत तर त्यांनी ७००००  शब्द असलेली कन्नड -इंग्रजी डिक्शनरी तयार केली. १८९४  साली त्यांनी केलेली डिक्शनरी ही कन्नडमधील इंग्रजीसाठीची आद्य डिक्शनरी मानली जाते. १९०३ साली कित्तेल यांचे जर्मनीत निधन झाले; मात्र कन्नडिगा त्यांना विसरले नाहीत. भर वस्तीत त्यांचा पुतळा उभारून त्यांनी त्यांच्याबद्दल  प्रेम,आदर व्यक्त केलेला आहे.

   जसे मुंबईवर ब्रिटिशांनी प्रेम केले तसेच काहीसे मला बेंगलोरबद्दल वाटते. चेन्नई, कोलकाता व्यवसायासाठी चांगले असतील; पण बेंगलोरमधील हवेमुळे अनेक साहेब लोक या शहरात रमले. फक्त रमलेच नाहीत;  तर ही शहरे  सुंदर, परिपूर्ण करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला, त्यांच्या परीने त्यांनी या शहराला काही देण्याचा प्रयत्न केला आणि या शहराने अजूनतरी त्यांची आठवण स्मारके/ रस्त्याचे नाव अशा रूपात जपून ठेवली आहे. 

 १८७६-७८  साली कर्नाटकात भयंकर मोठा दुष्काळ पडला होता. अनेक लोक मृत्युमुखी पडले; मात्र त्या वेळी बेंगलोर शहराची पाण्याची गरज पूर्ण करण्यासाठी काही तलाव खोदले होते.  त्यातलाच एक तलाव आज ब्रिटिशांच्या एक अधिकाऱ्याच्या नावाने ओळखला जातो. पूर्वी लोकवस्तीच्या जरा लांब असणारे ‘सॅंके टॅंक’ आज शहराच्या मध्यवस्तीत आले आहे. मूळचे आयरिश रिचर्ड सॅंके हे १८४८  मध्ये भारतात नोकरीला आले. १८५७ च्या युद्धात त्यांनी ईस्ट इंडिया कंपनीसाठी मोठी कामगिरी पार पाडली होती. उत्तरेकडची हवा मानवली नाही म्हणून १८६२मध्ये त्यांची मद्रास प्रांतात बदली झाली आणि साधारण १८८४ साली निवृत्त होईपर्यंत ते मुख्यत्वे मद्रास प्रांतातच होते. दुसऱ्या अँग्लो-अफगाण युद्धातसुद्धा त्यांनी भाग घेतला होता; आताच्या चेन्नई मधील अनेक वास्तू, बागा यांच्या रचना केल्या होत्या. नंतर त्यांची मैसूरला चीफ इंजिनियर म्हणून बदली झाली तेव्हा सर्वप्रथम त्यांनी इरिगेशन डिपार्टमेंटसाठी पाण्याच्या संवर्धनासाठी काही प्रकल्पांत काम केले. बेंगलोरमधील मेयो हॉल, बेंगलोर म्युझियम, कबन पार्क यांसारख्या आजही मानबिंदू असणाऱ्या इमारतींचे, जागांचे आरेखन केले होते, त्याचबरोबर दुष्काळानंतर बेंगलोरमधील पाण्याची गरज भागवण्यासाठी म्हणून जो तलाव खोदला त्याला आता त्यांचेच नाव दिले आहे. सदाशिवनगर भागात असलेला सॅंके टॅंक आकाराने आता लहान झाला असला तरीही शहराच्या वैभवात भर घालत आहे. 

   बेंगलोर शहराचे वैशिष्ट्य म्हणजे या शहराच्या मधोमध असलेल्या बागा! लालबाग आणि श्री चामराजेंद्र बाग. बेंगलोरमध्ये वर्षानुवर्षे राहणाऱ्या अनेकांनादेखील कदाचित माहीत नसेल – कागदोपत्री कबन पार्कचे नाव आहे श्री चामराजेंद्र बाग. १८०२साली भारतात आलेल्या मार्क कबन यांनी कोलकातातून नोकरीस सुरुवात करून नंतर वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. १८३१ च्या  सुमारास मैसूर राजावरील जनतेचा रोष वाढला आणि उठावाची कुणकुण लागताच राजाने कंपनी सरकारकडे मदत मागितली. या असंतोषाची कारणे शोधण्यासाठी जी कमिटी स्थापन केली गेली होती त्यात मार्क कबन यांचा समावेश होता. प्रशासकीय अव्यवस्थेमुळे हे सर्व होत आहे हे लक्षात घेऊन तिथे ‘पूर्ण वेळ कमिशनर’  असे पद तयार केले गेले  आणि कालांतराने ते पद कबन यांना मिळाले. सर्वप्रथम त्यांनी सर्व शासकीय कागदपत्रे कन्नड अथवा मराठी या दोन भाषांमध्येच असतील असा फतवा काढला. त्यानंतर स्थानिक लोकांच्या मदतीने लोकोपयोगी निर्णय घेतले. ते स्वतः चर्चमध्ये जात नसले तरीही रविवारी शासकीय कार्यालयांना सुट्टी दिली. इतरांच्या धार्मिक बाबींत ढवळाढवळ केली नाही. मैसूर राजांकडून धार्मिक ठिकाणी ज्या देणग्या दिल्या जात त्या तशाच सुरू ठेवल्या. केवळ मैसूर, बेंगलोरच  नव्हे तर शिमोगा, सिमसा, होसकोटे, हिरीयूर अशा  अनेक ठिकाणी शेतीसाठी पाण्याची व्यवस्था लावून दिली, रस्ते तयार करून घेतले. शेतकऱ्यांना शेतीच्या पद्धतीत आधुनिक बदल घडवून आणण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. या सगळ्यामुळेच बहुधा १८५७ च्या  उठावाचे पडसाद मैसूर प्रांतात फारसे पडले नाहीत; एखाद् दुसरे प्रयत्न झाले ते त्यांनी स्थानिकांच्या मदतीने दाबले.  या प्रांतातल्या जनतेने कंपनी सरकारमुळे झालेला बदल, प्रगती बघितली होती; बघत होते. विदेशी सहकाऱ्यांपेक्षा त्यांनी कायम स्थानिक जनतेला प्राधान्य दिले, त्यांना स्थानिक लोकांबद्दल अनुकंपा होती. १८५९-६० मध्ये त्यांनी प्रकृती अस्वास्थ्याच्या कारणाने राजीनामा दिला. १८६१ साली इंग्लंडला परत जात असताना सुवेजपाशी बोटीतच त्यांचे निधन झाले. १८७०मध्ये सॅंके यांनी १०० एकराच्या बागेची योजना तयार केली, अर्थात बाग पुढे वाढवण्यासाठी देखील त्यात तरतूद होती. या बागेला तत्कालीन कमिशनर मीड यांचे नाव दिले; मात्र नंतर ठराव मांडून कबन यांचे नाव या बागेला दिले गेले. १९२७ मध्ये मैसूर राजा कृष्णराज वडेयार यांनी या बागेचे नाव बदलून श्री चामराजेंद्र असे ठेवले कारण श्री चामराजेंद्र यांच्या कारकिर्दीत या बागेची निर्मिती झाली होती. मात्र या बागेचे लोकांच्या तोंडी असलेले कबन पार्क हेच नाव जास्त लोकप्रिय आहे. याच बागेच्या शेजारी संग्रहालयदेखील आहे. कबन यांनी इथे राहून इथल्या लोकांशी मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवले; इतकेच नाही तर कन्नड भाषेतील भगवद्गीतेच्या पुस्तक प्रकाशनासाठी आर्थिक मदतदेखील केली होती.    

याच मांदियाळीतले पण थोडेसे अलीकडच्या काळातले आणि ब्रिटिश किंवा आयरिश नसलेले उलट ब्रिटिशांच्या रोषाला कारणीभूत ठरलेले, बेंगलोर सुंदर करण्यात ज्यांचा मोलाचा वाटा आहे अशा गुस्ताव कृंबिगेल यांच्या उल्लेखशिवाय हा लेख अपूर्ण ठरेल. अनेकदा सोशल मिडियावर बेंगलोरमध्ये फुललेल्या गुलाबी रंगाच्या झाडांचे, रस्त्यांचे फोटो, व्हिडिओ दिसतात; तर कधी निळ्या-जांभळ्या रंगाचे जॅकरंडा, तर कधी पिवळी ट्रंपेटची फुले आणि गुलमोहर तर असतोच असतो. यांतली बहुतांश झाडे ही भारतीय मुळाची नाहीत; मात्र तरीही ती आता इथल्या सुंदर जैवसृष्टीचा भाग बनली आहेत. गुस्ताव कृंबिगेलही जर्मन वनस्पतितज्ज्ञ होते. त्यांनी लंडनमध्ये हाइड पार्कमध्ये लॅंडस्केप गार्डनर म्हणून काम केले; मात्र त्यानंतर १८९३ मध्ये ते बडोदा संस्थानात नोकरीसाठी आले. पुढे १९०७मध्ये मैसूर राजाने जास्त पगाराची नोकरी देऊ केल्यावर ते इकडे रुजू झाले. त्यांनी तत्पूर्वी उदगमंडलम – म्हणजे उटीमधील बागेसाठीही काम पाहिले होते. मैसूर संस्थानात नोकरीला रुजू झाल्यावर त्यांनी लालबागची जबाबदारी तर घेतलीच; त्याखेरीज मैसूरमध्ये मुघल गार्डनच्या धर्तीवर वृंदावन गार्डन तयार केले. आजही मैसूरच्या प्रमुख आकर्षणांमध्ये त्याचा समावेश होतो. त्यांनी १९१२ मध्ये मैसूर हॉर्टिकल्चर सोसायटीची सुरुवात करण्यासाठी पुढाकार घेतला होता. त्यांचा जगभरातील इतर वनस्पतितज्ञांशी संपर्क होता आणि त्यामुळेच त्यांनी काही खास भारतीय वाण उदा. बांबू राईस, आंब्याच्या प्रजाती  भारताबाहेर पाठवल्या आणि बाहेरच्या देशांमधील सुशोभनासाठी वापरली जाणारी झाडे आपल्याकडे आणली. बेंगलोरमध्ये वर्षभर कोणती ना कोणती फुले फुललेली असावीत ज्यामुळे हे शहर आणखी सुंदर दिसेल अशा हेतूने येथील झाडांची रचना केली होती. दुर्दैवाने त्यांतील अनेक झाडांना विकासाचे बळी ठरावे लागले आहे. गुस्ताव कृंबिगेल हे जर्मन असल्यामुळे दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात त्यांना चक्क राजबंदी म्हणून कैदेत ठेवले होते; तेव्हा मैसूर राजाने शब्द टाकून त्यांची सुटका करवून घेतली होती. मैसूरचे तेव्हाचे राजे कृष्णराज वडेयार यांची त्यांच्याशी मैत्री होती. खास मान होता कृंबिगेल यांना राजदरबारी आणि त्यामुळेच ते त्यांच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत भारतातच राहिले होते. शहर म्हणजे फक्त रस्ते, इमारती नसतात – तिथल्या बागा, झाडे, जीवसृष्टी या सगळ्याचा विचार करणारा राजा होता  आणि त्यासाठी लागणारी माणसे गोळा करून त्याने शक्य ते सारे प्रयत्न केले होते त्यामुळेच आजही मैसूरच नाही तर जुन्या बेंगलोरमधील अनेकांसाठी वडेयार महाराज हा एक हळवा कोपरा असतो. 

हडसन सर्कल, रिचमंड सर्कल, बोवरिंग इंस्टिट्यूट अशा अनेक प्रकारे  या शहरावर प्रेम करणाऱ्या, या शहराला काही दिलेल्या, या शहराचा चेहरा बदलण्यासाठी कारण ठरलेल्या व्यक्तींची नावे आजही बेंगलोरमध्ये जपली जात आहेत. या सगळ्या व्यक्ती परदेशी मुळाच्या होत्या; कदाचित त्यांच्या इतर काही निर्णयांनी तत्कालीन लोकांना त्रासही झाला असू शकेल, त्यांचे काम तेव्हा न आवडणारेही अनेक असतील. खासकरून ते बाहेरचे आहेत म्हणून त्यांच्या उद्देशावर शंका घेणारे तेव्हाही असणार आणि आजही असतील; मात्र त्यांनी त्यांच्या कृतीतून  शहर घडवण्यात मदत केली, काहींचे काम आज शतक- दीड शतकानंतरही दिमाखात उभे आहे. त्यांचे नाव देऊन स्मारके जपण्यात त्यांना वाहिलेली ही आदरांजलीच आहे. फक्त पुतळे उभारून स्मारक उभे राहत नसते, त्या स्मारकांचा भविष्यात काय उपयोग होईल हे लक्षात घेऊन तशी स्मारके उभारली तर इतिहास आपोआप आठवला जातो, स्मरला जातो, पूजला जातो. बेंगलोर काही एका रात्रीतून उभे राहिलेले शहर नाही, आजचा लेख हा एक छोटासा प्रयत्न होता इथल्या नसून इथल्या झालेल्या काही लोकांना आठवण्याचा. तुमच्या शहरात आहेत का अशा काही खुणा?

 

(ही एक त्रयस्थाच्या नजरेतून केलेली मुशाफिरी आहे. शहर, माणसे समजून घेताना मी सामान्य व्यक्ती म्हणून केलेला हा प्रयत्न आहे.)

मार्क कब्बन 

डॉ. फर्डिनांद कित्तेल 

गुस्ताव कृंबिगेल Gustav Krumbiegel 

बेंगलोर डायरी : १०

  जेव्हा तुम्ही रेल्वेने बेंगलोरला उतरता तेव्हा तुम्ही क्रांतिवीर संगोळी रायण्णा स्थानकावर उतरता. आपण त्या नावाकडे फारसे लक्ष न देता बेंगलोर स्टेशन म्हणत ते नाव अगदी कानामागे टाकून पुढे जातो. मुळात आपल्याकडे स्टेशनला, विमानतळांना, गावांना दिली जाणारे नावं हा एक वेगळाच विषय आहे. अर्थात अनेकदा त्यामागे विशिष्ट स्मृती जागवणे हा हेतू असतोच; पण त्याचबरोबर त्या प्रदेशाची स्थानिक अस्मिता जोपासणे हे महत्त्वाचे कारणदेखील असते. विशिष्ट नाव दिल्याने इतिहास जास्त चांगल्या पद्धतीने लोकांपर्यंत पोहोचेल असे वाटते; कारण एखाद्या  व्यक्तीने जरी त्या नावामागचा इतिहास जाणून घ्यायचा प्रयत्न केला तरी ते नाव सार्थकी लागले असे म्हणता येईल. अगदी उदाहरणच घ्यायचे झाले तर मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाचे नाव छत्रपती शिवाजी टर्मिनस असे का आहे हे जेव्हा एखादी परदेशी व्यक्ती शोधते तेव्हा त्यांना महाराष्ट्राच्या इतिहासाची जाणीव होते. अगदी तसेच आहे आमच्या ksr म्हणजे क्रांतिवीर संगोळी रायण्णा स्थानकाचे.   

आपल्याकडे फॅंसी ड्रेस स्पर्धेत जसे अजूनही शिवाजी, झाशीची राणी येतातच; तसे कर्नाटकात ते भाग्य मिळाले आहे कित्तूर राणी चेन्नम्मा आणि केंपे गौडा यांना. आता संगोळी रायण्णा यांच्याबद्दल सांगता सांगता मी एकदम चेन्नम्मा आणि केंपेगौडा  यांच्याबद्दल का लिहीत आहे; तर राणी चेन्नम्मा नसत्या तर संगोळी रायण्णा नसते. कित्तूर या बेळगावजवळील एका संस्थानाची राणी होती चेन्नम्मा. राजा मल्लसर्जा यांच्याशी त्यांचे लग्न झाले होते. १८१६ मध्ये राजांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांच्या मुलांचेदेखील निधन झाले. त्यामुळे त्यांनी १८२४ मध्ये मूल दत्तक घेऊन राज्यकारभार पूर्वीसारखाच बघायला सुरुवात केली.  ईस्ट इंडिया कंपनीने अर्थात त्यावर आक्षेप घेतला आणि त्यांचे संस्थान गिळंकृत करण्याचा प्रयत्न केला. ऑक्टोबर १८२४ मध्ये झालेल्या लढाईत कित्तूरच्या लोकांनी पराक्रमाची शर्थ केली आणि विजय मिळवला. त्या लढाईत कंपनी सरकारची मोठी हानी झाली, धारवाड जिल्ह्याचा तत्कालीन कलेक्टर मरण पावला, अनेक लोकांना युद्धकैदी म्हणून संस्थानात ठेवले होते; मात्र तरीही कंपनी सरकारने काही काळानंतर परत हल्ले करायला सुरुवात केली. १८२९ पर्यंत संगोळी रायण्णा या आपल्या शूर प्रधानाच्या मदतीने राणीने आपला संघर्ष सुरूच ठेवला होता. १८२९ मध्ये राणीला पकडण्यात कंपनी सरकारला यश आले आणि त्यांनी तिला तुरुंगात ठेवले. तिथेच तिचे निधन झाले; मात्र रायण्णाने हार मानली नाही आणि संघर्ष सुरूच ठेवला. त्याला राणीने दत्तक घेतलेल्या शिवलिंगप्पाचा राज्याभिषेक करायचा होता; मात्र एप्रिल १८३० मध्ये त्याला पकडण्यात ईस्ट इंडिया कंपनीला यश आले. तब्बल सहा वर्षं त्याने कंपनी सरकारला झुलवले; मात्र जानेवारी १८३१ मध्ये वयाच्या अवघ्या ३३ व्या वर्षी त्याला फाशी दिली गेली. १८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध हे आपल्याकडे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध म्हटले जाते परंतु त्याआधी अनेक छोट्या-छोट्या संस्थांनांनी त्यांच्या परीने विरोध केलाच होता. राणी चेन्नम्मा आणि संगोळी रायण्णा हे याचेच ज्वलंत उदाहरण. 

सामान्य घरात जन्मलेल्या संगोळी रायण्णा यांनी स्वतःच्या कर्तबगारीने फौजेत वरचे पद मिळवले होते. कंपनी सरकारने जुलमाने बळकावलेल्या जागा, भलेमोठे कर यांच्याविरुद्ध त्यांनी दिलेला लढा हा आजही प्रत्येक कन्नडिगाच्या मनात आहे. त्यांनी केलेल्या सशस्त्र हल्ल्यात  ईस्ट इंडिया कंपनीची बरीच हानी झाली होती आणि त्याचमुळे त्यांना नंदगडजवळच्या एका झाडावर फाशी दिली. नंतर त्यांचे दफन केल्यानंतर त्या जागेवर लावलेले वडाचे झाड आजही त्याच्या सावलीत बसलेल्यांना त्यांच्या कहाणीची जाणीव करून देत असते. बेंगलोरमधील तीन स्थानकांच्या नावांमध्ये बेंगलोर असल्याने अनेकदा घोळ होत  होते. तेव्हा २०१५ मध्ये बेंगलोरच्या मुख्य स्थानकाचे नाव बदलून क्रांतिवीर संगोळी रायण्णा असे ठेवले तरीही त्याचा कोड जुना sbc असाच आहे. बेंगलोरमध्ये रेल्वेने येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या माध्यमातून या वीराची आठवण तेवती ठेवण्यासाठीच हे नाव ठेवले असावे. मात्र बेंगलोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ किंवा बस स्थानकाला ज्यांचे नाव आहे त्यांचा मात्र या शहाराशी थेट संबंध आहे – म्हणजे ते नसते तर हे शहरच नसते इतका हा घनिष्ट संबंध आहे. अर्थात मी बोलत आहे केंपेगौडा यांच्याबद्दल. १५१० मध्ये येलहंकामध्ये केंपनजे गौडा या येलहंकाच्या राजाच्या घरात जन्माला आलेल्या नाडप्रभू केंपे गौडा यांना त्यांच्या वडिलांकडून या संस्थानाची जहागिरी मिळाली. हे संस्थान विजयनगरच्या राजाच्या अधिपत्याखाली होते. आज बेंगलोरचे उपनगर म्हणून प्रसिद्ध असलेले येलहंका हे कोणे एकेकाळी बेंगलोरपेक्षा मोठे होते, प्रसिद्ध होते यावर आज विश्वास बसत नाही. सीमाविस्तारासाठी केंपे गौडा यांनी जंगलात असलेल्या डोमलूर या ठिकाणी ठाणे वसवले. (डोमलूर याच ठिकाणी बेंगलोरच्या इतिहासातला पहिला बहुराष्ट्रीय आयटी कंपनीचा प्रकल्प सुरू झाला होता. टेक्सस इन्स्ट्रुमेंट ही ती कंपनी होती). १५३७ मध्ये डोमलूर आणि येलहंकाच्या मध्ये एक छोटा किल्ला बांधून त्याच्या आजूबाजूला वेगवेगळ्या पेटे वसवून बेंगलोर वसवले. आता या नावाबद्दलची एक लोककथा प्रचलित आहे जी मी या लेख मालिकेच्या पहिल्या भागात सांगितली होती; मात्र बेगुर या ठिकाणी सापडलेल्या एका स्तंभावर बेंगळुरू अशी नोंद मिळते त्यामुळे बेंदीद काळू ऊरु ही लोककथा म्हणूनच ऐकायला छान वाटते असेही म्हणले जाते. विजयनगरचा तत्कालीन राजा अच्युतराय याच्या परवानगीने बेंगलोर किल्ला बांधायला सुरुवात झाली. आजचे चिक पेट आणि अव्हेन्यू रस्त्याच्या मध्ये हा बेंगलोरचा किल्ला होता. जरी मातीचा असला तरीही या किल्ल्यावर विजयनगर साम्राज्यातील इमारत शैलीचा प्रभाव होता. तिथे जो बाजार बसायचा त्याचे नाव त्या भागाला दिले होते – जसे  अक्की पेटे – तांदुळाचा व्यापार करण्याची जागा, रागी पेटे – नाचणीचा व्यापार करण्याची जागा, बळे पेटे – बांगड्यांचा व्यापार करण्याची जागा, त्याच प्रमाणे विशिष्ट जातीच्या लोकांच्या राहण्याच्या जागा असणाऱ्या जागांना त्या त्या जातीचे नाव दिले गेले होते जसे – कुरुबार पेटे – कुंभार पेटे इत्यादी. 

अच्युतरायाने या राजाला १२ गावे आणि प्रतिवर्षी ३०००० मोहरा, नवीन किल्ला आणि गाव वसवण्यासाठी दिले होते. अलसूर, बेगूर, वरथूर, केंगेरी, जिगणी, बाणवारा यांसारखी आज बेंगलोरचा भाग समजली जाणारी ही ती गावे होती. विजयनगरसारखे भव्य नियोजित शहर बांधण्याच्या ध्यासातून केंपे गौडा यांनी बेंगलोर किल्ला बांधला होता. या किल्ल्याला आठ दरवाजे होते. आजूबाजूच्या गावांमधील प्रशिक्षित, मान्यवर लोकांना या गावात राहण्याच्या सगळ्या सोई या राजाने दिल्या होत्या. हनुमान, गणपती यांची देवळे बांधली होती. गवी गंगाधरेश्वर हे प्रसिद्ध देऊळदेखील त्यानेच बांधले होते. त्याचबरोबर पाण्याची गरज भागवण्यासाठी अनेक तलावांची निर्मिती केली होती. असे म्हणतात की किल्ल्याची निर्मिती होत असताना एका बाजूची भिंत रोज ढळायची.अनेकांनी सांगितले होते तिथे नरबळी द्यायला हवा. राजाचा याला विरोध होता; मात्र त्याच्या एका सुनेने – लक्ष्मीम्माने – त्या बुरुजाच्या खाली स्वतःच तलवारीने शिर धडावेगळे केले आणि आश्चर्य म्हणजे त्या रात्री भिंत कोसळली नाही. राजाने मग तिच्या स्मरणार्थ एक मंदिर आणि स्मारक कोरमंगलामध्ये बांधले. आज तो मातीचा किल्लाही मातीत हरवला आणि तसेच लक्ष्मीम्मासाठी बांधलेले स्मारक एका बागेचा भाग झाले आहे.   

विजयनगर साम्राज्याशी कायमचं प्रामाणिक राहूनदेखील केंपे गौडाला अच्युतरायानंतर राजा झालेल्या सदाशिव रायाच्या कोपाला सामोरे जावे लागले होते आणि त्यामुळे पाच वर्षं त्याने तुरुंगात काढली; मात्र त्यानंतर राजाने त्याला त्याची जहागिरी परत दिली आणि त्याने १५६९  पर्यंत मरेपर्यंत बेंगलोरवर राज्य केले. बेंगलोर किल्ला त्यांच्या घराण्यातच होता, १६३७-३८ मध्ये या किल्ल्याची मालकी विजापूर सलतनतीकडे गेली आणि ही कामगिरी फत्ते केली होती आपल्या शहाजी राजांनी. विजापूरपासून बरेच लांब असल्यामुळे विजापूर दरबारचा नाममात्र ताबा बेंगलोरवर होता. शहाजी राजे त्या अर्थाने बेंगलोरचे राजेच होते. याच किल्ल्यात शिवाजी राजांच्या सोयरा बाईसोबतच्या लग्नाचा जंगी सोहळा झाला होता. १६४८ पर्यन्त शहाजी राजे बेंगलोरमध्ये होते असे अनेक कागदपत्रांवरून समजते. त्यानंतर बेंगलोर किल्ल्याची मालकी अनेक हात बदलत राहिली आणि १७२८  मध्ये हैदर अलीकडे या किल्ल्याची मालकी आली. त्याने या किल्ल्याचा चेहरा-मोहरा बदलला. अर्थातच आज उभ्या असलेल्या काही भिंती, पडके बुरूज बघून कल्पना येणार नाही; कारण जितके उरले आहे त्याच्या कैक पट अधिक जमीनदोस्त झाले आहे, त्यावर नवीन इमारती उभारल्या गेल्या आहेत. इतिहास जमिनीत गाडून नवीन इतिहास रचला जात आहे.    

हे गाव वसवून भरभराटीला आणल्याचे स्मरण कायम जागवत ठेवण्यासाठी बेंगलोरमध्ये केंपे गौडाचे नाव अनेक ठिकाणी दिलेले आहे. गमतीत आम्ही म्हणतोपण – काय नाव द्यायचे यावर एकमत झाले नाही की त्या वास्तूचे/ रस्त्याचे/ जागेचे नाव केंपे गौडावरून ठेवले जाते बहुदा. पाच-सहाशे वर्षांपूर्वी एक गाव वसवताना विजयनगरचा आदर्श ठेवलेले हे गाव आज जगभर कीर्ती गाजवत आहे.     

तुमच्या गावातील किंवा तुम्ही भेट दिलेल्या एखाद्या गावातील बसस्थानक, रेल्वे स्थानक, वास्तू, रस्ता यांच्या नावामुळे तुम्हांला कधी अशी उत्सुकता वाटून तुम्ही त्या नावाचा इतिहास शोधायचा प्रयत्न केला आहे का?

केंपे गौडा 

(ही एक त्रयस्थाच्या नजरेतून केलेली मुशाफिरी आहे. शहर, माणसे समजून घेताना मी सामान्य व्यक्ती म्हणून केलेला हा प्रयत्न आहे.)