पृथ्वी प्रदक्षिणा २६

‘सौंदर्याच्या काही व्याख्या, मानके असू शकत नाहीत. कारण सौंदर्य हे बघणाऱ्यांच्या ‘डोळ्यात’ असते, तरीही दर वर्षी ‘मिस युनिव्हर्स’, ‘मिस वर्ल्ड’ या स्पर्धा होतच असतात. या सौंदर्य स्पर्धामागची गणिते खूपच वेगळी असतात हे आत्तापर्यंतच्या स्पर्धामधून दिसून आले आहेच, पण तरीही या स्पर्धाचा जनमानसावरचा प्रभाव पुसता येत नाही. या वर्षी दक्षिण आफ्रिकेची झुझीबिनि टुंझा ही कृष्णवर्णीय सुंदरी विजेती ठरलेली आहे. आजवरच्या ६८ वर्षांच्या जगतसुंदरीच्या स्पर्धेमध्ये केवळ सहा कृष्णवर्णीयांना जगतसुंदरीचा मान मिळालेला आहे. झुझीबिनीचे अजून एक खास वैशिष्टय़ म्हणजे तिचे केस. आखूड, कुरळे, विरळ केस ही खास आफ्रिकन वैशिष्टय़े असलेली झुझीबिनी ही पहिली जगतसुंदरी ठरलेली आहे.

या स्पर्धेतली आणखी एक घटना म्हणजे ‘मिस म्यानमार’ने दिलेली कबुली. म्यानमार हे बौद्धबहुल राष्ट्र. समलैंगिकता हा तेथे गुन्हाच समजला जातो, पण ‘मिस युनिव्हर्स’मुळे मिळालेल्या संधीचा योग्य उपयोग करून मिस म्यानमार, स्वे झिन हातेत हिने ती समलैंगिक असल्याचे जाहीर केले. अशा प्रकारे या स्पर्धेमध्ये कुणी ही बाब जाहीर करण्याची पहिलीच वेळ होती. २०१३ मधल्या दुसऱ्या क्रमांकाची विजेती पॅट्रिशिया युएना रॉड्रिग्ज हिने तिचा कार्यकाल संपता संपता ती समलैंगिक असल्याचे जाहीर केले होते. स्वे झिन ही स्पर्धा न जिंकताही लक्षात राहील. तिने नोव्हेंबरमध्ये ही बाब जाहीर करतानाच सांगितले, की ‘माझ्या देशात समलैंगिक असणे हा गुन्हा समजला जातो. त्याविरुद्ध लढा देण्यासाठीच मी या व्यासपीठावर ही कबुली दिली आहे. याचा माझ्या देशातल्या ‘एलजीबीटी’ चळवळीला खूप मोठा फायदा होणार आहे.’ सौंदर्य स्पर्धामध्ये सौंदर्याबरोबरच बुद्धीचासुद्धा विचार केला जातो. त्यामुळेच स्पर्धक काय उत्तर देतो यावर अनेकदा विजेतेपद ठरवले जाते. झुझीबिनीने ‘मुलींना काय शिकवले जावे असे तुम्हाला वाटते,’ या प्रश्नावर, ‘मुलींना नेतृत्वाचे प्रशिक्षण दिले गेले पाहिजे,’ असे सांगितले. तर स्वे झिनने मिळालेल्या संधीचा फायदा घेत, आपण लेस्बियन आहोत, हे सांगून ही स्पर्धा बाह्य़ सौंदर्याच्या दिखाव्याची नाही, इथे स्त्रीविषयक नवनवीन प्रश्नांचा, घटनांचा उहापोह व्हावा, अशी अपेक्षा व्यक्त केली.

सौंदर्यस्र्पोचं व्यासपीठ स्त्रीच्या आशाआकांक्षांवर, विविध विषयांवर चर्चा  करणारं होवो, अशी अपेक्षा हे वर्ष सरता सरता करायला काय हरकत आहे?

तिची संगीतिका

व्हिएन्ना ही काही फक्त ऑस्ट्रियाची राजधानी किंवा मोठे शहर म्हणून प्रसिद्ध नाही. या शहराची वेगळी ओळख आहे, ती म्हणजे संगीताचे शहर. मोझार्ट, बीथोवेन, फ्रांझ शुबर्ट, जोहान्स ब्राह्म्स, रॉबर्ट स्टोल्झ, जोहान स्ट्रोस अशा अनेक मान्यवरांनी इथे संगीतसाधना केलेली आहे. इथल्या ‘सिटी ऑपेरा हाऊस’ला दीडशे वर्षांची परंपरा आहे. मात्र गेल्या दीडशे वर्षांत न झालेली गोष्ट आता तिथे होणार आहे. लवकरच तिथे ओल्गा न्यूवर्थ या ऑस्ट्रियामधल्याच स्त्री संगीत दिग्दर्शकाने बसवलेल्या ऑपेराचा प्रयोग होणार आहे. व्हर्जिनिया वूल्फ यांनी १९२८ मध्ये लिहिलेल्या ‘ओरलॅंडो’ या कादंबरीवर आधारित ही संगीतिका असेल. अर्थात, ही कथा एकविसाव्या शतकाच्या अनुषंगाने बदललेली आहे. ऑपेराच्या दिग्दर्शक स्त्री असणं हे काही नवीन नाही. अगदी सतराव्या शतकापासून स्त्रियांचे या क्षेत्रातील कर्तृत्व बघायला मिळते, पण तरीही त्यांना हक्काचे व्यासपीठ मात्र आजवर सहजासहजी मिळाले नाही. न्यूयॉर्कमधल्या ऑपेरा हाऊसमध्ये स्थापना झाल्यानंतर ११३ वर्षांनी, २०१६ मध्ये, कैजा सारीआहो यांचा प्रयोग झाला, जो त्या ‘ऑपेरा हाऊस’मधला स्त्री दिग्दर्शकाने सादर केलेला पहिला ऑपेरा होता. आजही स्त्री कलाकारांना सहजासहजी कामाच्या संधी मिळत नाहीत. एका स्त्री दिग्दर्शकाने तिचा अनुभव सांगितला होता, जो अगदीच प्रातिनिधिक म्हणावा लागेल. तिने जेव्हा तिच्या रचना दाखवल्या, तेव्हा ‘अरे हे तर अगदीच सोपे आहे,’ असे म्हणून लोक तिच्या कामाला निकालात काढत होते, पण तिने ‘ते गाऊन बघा आणि मग सांगा, सोपे आहे की अवघड,’ असे स्वत:चे म्हणणे रेटून नेले तेव्हा त्या इतर कलाकारांनी गाऊन बघण्याचा प्रयत्न केला. अर्थातच, हे सोपे नसल्याचे त्यांच्या लगेचच लक्षात आले.

केवळ तुलना म्हणून नाही, पण आपल्याकडच्यादेखील शंभर वर्षांहून अधिक इतिहास असलेल्या चित्रपटसृष्टीत हाताच्या बोटावर मोजता येतील इतक्याच स्त्री संगीत दिग्दर्शक बघायला मिळतात. केवळ गुणवत्ता नाही म्हणून नाही, तर संधीचा अभाव हे त्यातले एक महत्त्वाचे कारण असू शकते. जात्यावर बसल्या बसल्या गाणी रचणाऱ्या, कोणतेही काम करताना सोबत गाणे गुणगुणणाऱ्या, अनेकजणी पूर्वीही होत्या, आताही आहेत आणि पुढेही असतील. संगीत हे निव्वळ स्वरांची बांधिलकी मानते, त्यात स्त्री-पुरुष असे भेद नसतात. त्यामुळेच ‘व्हिएन्ना सिटी ऑपेरा हाऊस’मध्ये यापुढे अनेक स्त्री दिग्दर्शित ऑपेरा बघायला मिळतील. केवळ तिथेच नव्हे तर जगभर जिथे जिथे ऑपेरा आहेत तिथे स्त्रियांना समान संधी मिळतील. प्रत्येक वेळी केवळ समानतेसाठी म्हणून नव्हे, तर संधी लवकर आणि सहज मिळाल्या तर भविष्यात असे प्रासंगिक लिहिण्याची वेळच येणार नाही.

तरीही स्त्री उभी राहते

आजचा या सदराचा हा शेवटचा लेख. वर्षभर हे सदर लिहीत असताना, जगभरातल्या स्त्रीविषयक बातम्या बघताना, अनेकदा विविध साम्यस्थळे सापडायची. संस्कृती, भाषा, धर्म, वेगळे असले तरीही त्यांच्यासमोरचे प्रश्न थोडय़ाफार फरकाने सारखेच आहेत. त्यांच्या अपेक्षा, आनंद, दु:ख, व्यक्त होण्याच्या जागा, पद्धती, सारख्याच आहेत, हे लक्षात येत होतं. ‘मी टू’चे अमेरिकेत सुरू झालेले लोण कधी जगभर पसरले, कळलेच नाही तसंच.

बलात्कार हा तिरस्करणीयच असतो. जबरदस्ती ही कोणत्याही पद्धतीची असो, वाईटच असते. जगभर चांगल्या आणि वाईट दोन्ही प्रवृत्ती बघायला मिळतात, त्यामुळेच अमेरिकेत, आफ्रिकेत, मध्य पूर्वेत, ऑस्ट्रेलियात, सगळीकडे स्त्रियांवर बलात्कार होतच असतात. तिने तोकडे कपडे घातले होते, ती रात्री-अपरात्री एकटी फिरत होती, अशी कोणतीही तथाकथित कारणे नसतानाही स्त्रियांवर, मुलींवर जबरदस्ती होतच असते. कधी त्यांच्याबद्दल वाच्यता केली जाते तर कधी ते दडपून ठेवले जातात. भारतामध्ये ‘निर्भया’वर झालेल्या बलात्कारामुळे पूर्ण देश ढवळून निघाला होता. तसेच काहीसे समाजमन ढवळून निघाले हैदराबाद येथे ‘दिशा’वर झालेला बलात्कार आणि निर्घृण हत्या समोर आली तेव्हा. तिच्या बलात्कारातील संशयितांना पोलिसांनी कथित चकमकीमध्ये ठार केले, पण या घटनेतून उभे राहिलेले प्रश्न अनुत्तरितच राहणार आहेत. सामाजिक मानसिकता बदलत नाही तोवर हे सुरूच राहणार आहे. चिली देशामध्ये अशाच एका बलात्काराच्या घटनेनंतर स्त्रिया एकत्र आल्या आणि त्यांनी उत्स्फूर्तपणे एक गाणे रचले. मग चार जणींच्या सोबतीला चारशे आल्या आणि हे गाणे दणक्यात गायला लागल्या. त्यांनी एकत्र नाचत ताल धरला. स्वत:ची सगळी चीड, राग त्यात ओतला. त्यामुळे बघणाऱ्या प्रत्येकीलाही ते तिचेच गाणे वाटत होते. साहजिकच या गाण्याचे लोण चिलीतून, मेक्सिको, स्पेन, फ्रान्स, इंग्लंड सगळीकडे पसरले.

डॉ. मुग्धा कर्णिक यांनी केलेला या गीताचा मराठी स्वैर अनुवाद वाचून तुम्हालाही नक्की वाटेल, या तर माझ्याच भावना आहेत.

‘इथे करते न्याय आमचा बापसत्तेची नीती

जन्मा येताच ठरवून टाकतो पोरींची नियती

रोज-रोज होते शिक्षा दिसत नाहीत वळ, व्रण

मोकळे जगणे मुश्कील करते बापसत्तेची नीती

मारतात इथे बायांना, मारणाऱ्यांना कवच आहे

करतात गायब बायांना, त्यांनादेखील कवच आहे

बळजबरीचा भोग घेतात, त्यांनादेखील कवच आहे

बाईचीच चूक, बाई कुठे होती,

बाईचीच चूक, बाई काय नेसली होती

बाईची चूक नसते हे काही बापसत्तेला मान्य नाही.

म्हणूनच सांगतो आता बापसत्ताच बलात्कारी

तुम्हीच आहात बलात्कारी

बापसत्तेचे पाईक कोण –

पोलीसही आहेत त्यात

न्यायाधीशही असतात त्यात

वकील, डॉक्टर, पत्रकारही

सारे सरकार आहे त्यात

संस्कृतीवादी राष्ट्रप्रमुखही

संस्कारघोटय़ा संघटनाही

जुलमी सरकार बलात्कारी

जुलमी प्रशासन बलात्कारी

तुम्ही आहात बलात्कारी

तुम्ही सारे बलात्कारी

झोप बाळे झोप शांत

चोरडाकूची चिंता नको

– अंगांगावर आहेत लक्ष ठेवून

सारे प्रेमळ शौकीन बाप !

जेव्हा-केव्हा गरज पडते, स्त्री उभी राहते, हा इतिहास आहे, वर्तमान आहे आणि हेच भविष्यदेखील असेल. ‘पृथ्वी प्रदक्षिणा’ सदरासाठी लिहिताना हेच ठळकपणे जाणवले. अंधार आहे पण त्यातून मार्ग काढणाऱ्या, साहसाचे काजवे चमकवणाऱ्या, हक्कांसाठी आग्रहाच्या मशाली लावणाऱ्या, तुमच्या-माझ्यासारख्या अनेकजणी आहेत. हेच होते माझ्या ‘पृथ्वी प्रदक्षिणे’चे फलित..

(फोटो व माहिती स्रोत – इंटरनेटवरील जागतिक वृत्तविषयक विविध संकेतस्थळे)

चतुरंग २१ डिसेंबर २०१९ 

पृथ्वी प्रदक्षिणा २५

काही आठवडय़ातच २०२० हे वर्ष सुरू होईल. या शतकातल्या दुसऱ्या दशकाची समाप्तीदेखील या वर्षांअखेर होईल. अमेरिकेतल्या ‘बाल्टिमोर म्युझियम ऑफ आर्ट्स’ने काही दिवसांपूर्वी त्यांची २०२० ची उद्दिष्टे जाहीर केली आणि जगासमोर एक महत्त्वाचा आदर्श ठेवला.

मेरिलँड राज्यातील बाल्टिमोर येथील संग्रहालयाला शंभरहून अधिक वर्षांचा वारसा आहे. १९१४ ला हे संग्रहालय सुरू झाले. या संग्रहालयाने पहिली स्त्रीनिर्मित कलाकृती १९१६ मध्ये विकत घेतली. आज शंभरहून अधिक वर्षे झाल्यानंतर संग्रहालयाकडे ९५००० हून अधिक कलाकृती आहेत. जगभरातील वेगवेगळ्या देशांतल्या, वेगवेगळ्या शैलीतल्या अनेक कलाकारांच्या कलाकृती या संग्रहालयात प्रदर्शनाला ठेवलेल्या आहेत. काही वर्षांपूर्वी बऱ्याच काळापासून असलेल्या काही कलाकृती विकून नवीन कलाकारांसाठी जागा करण्याचे संग्रहालयाच्या संचालक मंडळाने ठरवले होते. त्याचवेळी असेही लक्षात आले, की इतकी जुनी परंपरा असलेल्या या संग्रहालयात आजमितीला फक्त चार टक्के स्त्री कलाकारांच्या कलाकृती आहेत. हे प्रमाण वाढवले पाहिजे म्हणून संग्रहालयाने पुढील वर्षी केवळ स्त्रियांच्याच कलाकृती विकत घेण्याचा मोठा निर्णय घेतला आहे. ‘२०२० मध्ये स्त्री कलाकारांच्या कलाकृतींचे प्रमाण वाढवावे यासाठी आम्ही हा निर्णय घेतला आहे.’ असे संचालकांनी जाहीर केले आहे. मुळात आपल्या भवतालातही स्त्री कलाकारांची संख्या कमीच असते, किंवा दिसते. त्यामागे कारणेही अनेक आहेत. अनेकदा स्त्रियांना घरूनच प्रोत्साहन मिळत नाही, तर कधी त्याची दखलच घेतली जात नाही. म्हणूनच कलाकारांचा सन्मान करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ‘नोमुरा अ‍ॅवॉर्ड्स’ सुरू करण्यात आले आहेत.

पहिल्याच वर्षी हा पुरस्कार कोलंबियाच्या कलाकार डोरिस सालकॅडो यांना मिळालाय. पुरस्काराची रक्कम दहा लाख डॉलर्स अशी घसघशीत आहे. डोरिस यांच्या कामाचा आवाका खूप मोठा आहे, जगभर त्यांची मांडणशिल्पं अर्थात, ‘इनस्टॉलेशन्स’ नावाजली जातात. रोजच्या आयुष्यातल्या गोष्टी वापरून केलेली ही मांडणशिल्पं विचारांना चालना देतात. डोरिससारख्या अनेकींना कलेची प्रदर्शने कधी प्रत्यक्ष बघायला मिळाली नव्हती, केवळ पुस्तकातून ती त्यांनी पाहिली होती. तरीही, त्या पुढे आल्या आणि आज त्या जगावर त्यांच्या कलाकृतींमधून छाप सोडत आहेत.

बाल्टिमोरच्या संग्रहालयाचा केवळ स्त्री कलाकारांच्या कलाकृती घेण्याचा निर्णय नक्कीच महत्त्वाचा ठरू शकतो. यातून अनेक दमदार स्त्रियांच्या कलाकृतींना प्रदर्शनासाठी जागा मिळू शकते. त्यातूनच नवीन कलाकार पुढे येतील, जगाच्या जाणीव समृद्ध करतील.

आत्महत्यांना ‘ऑनलाइन’ रोखताना

सध्याचे जग दिवसेंदिवस अधिकच ‘स्मार्ट’ होते आहे. स्मार्टफोनमधले स्मार्ट अ‍ॅप्स सगळ्यांनाच जणू शहाणे करून सोडत आहेत. कधीकधी या सगळ्यांमुळे जग जवळ असल्यासारखे, अंतर मिटल्यासारखं वाटतं. ‘व्हर्चुअल मत्री’ एवढी बहरते, की तेच जग खरं वाटायला लागते. या सगळ्याचे जसे फायदे आहेत तसेच काही तोटेही आहेत. आपल्या सगळ्यांचे आयुष्य या अ‍ॅप्समधून कोणीतरी सतत पाहत असते, त्याचा अभ्यास करत असते. जणू आपल्या आयुष्याचा पाठलागच कोणीतरी करत असते. जेवढे आपण स्वातंत्र्य जपण्याच्या गोष्टी करतो, तेवढेच आपण आपले स्वातंत्र्य अनोळखी लोकांच्या हाती देतो आहोत. अर्थात कधी-कधी या सगळ्याचा एक चांगला परिणामदेखील होतो, तो म्हणजे काही गुन्हे घडायच्या आधीच थांबवता येतात.

फेसबुक, इन्स्टाग्राम, ट्विटर अशा ठिकाणी आपण काय मांडतो, लिहितो, काय ‘सर्च’ करतो, हे सगळे आपल्या कळत नकळत अनेकजण वाचत असतात, आणि मानसशास्त्रीयदृष्टय़ा त्या वागण्याचे अर्थही काढत असतात. नॉर्वेमधील २२ वर्षांची इंजेन्बर्ग ब्लाइन्डहेम ही अशीच काही इन्स्टाग्राम अकाउंट्स फॉलो करते आणि लोकांना जीवनदान देते. काही महिन्यांपूर्वी इंजेन्बर्गला इन्स्टाग्रामवर छायाचित्रं बघता-बघता लक्षात आले, की काही जण आत्महत्या करण्यापूर्वी त्या आशयाच्या काही पोस्ट आणि छायाचित्रं शेअर करत आहेत किंवा तत्सम ‘हॅशटॅग’ फॉलो करायचे. मग यातूनच तिनं ठरवलं, की अशा लोकांपर्यंत पोचत त्यांना मदत करायची.

तेव्हापासून इंजेन्बर्ग असे हॅशटॅग फॉलो करत असलेल्या लोकांचा शोध घेत राहते. ते ‘प्रायव्हेट अकाऊंट’ असले तरी त्यांना फ्रेंड रिक्वेस्ट पाठवून ‘फॉलो’ करत राहते. तेवढय़ावरच न थांबता जेव्हा ते आत्महत्येसंदर्भात काही छायाचित्रं किंवा पोस्ट टाकतात तेव्हा ती लगेच पोलिसांना कळवते आणि एक आत्महत्या होण्यापासून वाचवते. आजपर्यंत तिने पन्नासहून जास्त आत्महत्या थांबवलेल्या आहेत. दुर्दैवाने आत्महत्या करू पाहणाऱ्यांमध्ये तरुणींचे प्रमाण जास्त आहे.

इंजेन्बर्गला आता हे असे आत्महत्या थांबवायचे जणू व्यसनच लागले आहे. ती सांगते, ‘‘मी आता दिवस-रात्र अशा ‘ब्लॅक प्रोफाईल्सचा’ विचार करत असते. अगदी मित्र-मैत्रिणी, कुटुंबीयांबरोबर असतानादेखील. ती म्हणते, ‘तिला कधी कधी वाटते, ती झोपली असताना अचानक कोणी तरी आत्महत्या केली तर?’ हा विचार तिच्या मनात घर करून असतो. त्यामुळे ती सतत त्याच्या शोधात असते.

समाजमाध्यमांवर लोक खरे आयुष्य टाकण्यापेक्षा स्वप्नवत आयुष्य टाकून अतृप्त इच्छा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करत असतात. त्यातून वास्तव आणि स्वप्न यातले अंतर अधिकच वाढत जाते किंवा इतरांचे समाज माध्यमांवरील दृश्य आयुष्य पाहून आपल्या आयुष्याबद्दल नराश्य वाटायला लागते. एक ना अनेक कारणे असतात नराश्याची, उदासीन वाटण्याची. त्याचेच पुढचे पाऊल पडते स्वत:ला संपवण्याकडे. हे अर्थातच

चुकीचे पाऊल असते. अशावेळी कोणीतरी समजून घेण्याची, समजावून सांगण्याची गरज असते. इंजेन्बर्ग करत असलेलं काम करणाऱ्या लोकांची संख्या जेवढी जास्त वाढेल तेव्हा आत्महत्यांची संख्याही नक्कीच कमी होईल. तोच या समाजमाध्यमाचा सर्वात महत्त्वाचा फायदा.

पक्षपाती मशीन?

स्त्रियांना अनेकदा वेगळ्या पातळ्यांवर भेदभावाचा सामना करावा लागतो. अगदी समान शिक्षण असूनही कमी पगार किंवा समान अनुभव, कर्तृत्व असूनही बढती न मिळणे, हे अगदी सहज बघायला मिळते. आता यात अजून एका गोष्टीची भर पडली आहे, ती म्हणजे क्रेडिट कार्डवरचे लिमिट. तीन महिन्यांपूर्वी, ‘अ‍ॅपल’ कंपनीने ‘गोल्डमन सॅक’ कंपनीच्या मदतीने नवीन अ‍ॅपल कार्ड्स बाजारात आणली आहेत. खास अ‍ॅपलच्या विश्वासू ग्राहकांसाठी म्हणून ही कार्ड बाजारात आणलीत. ‘अ‍ॅपल पे’ अजून सुलभ व्हावे हासुद्धा एक हेतू होताच.

मात्र नोव्हेंबरपासून काही जणांनी या क्रेडिट कार्डसचे लिमिट हे स्त्री आणि पुरुषांसाठी वेगळे आहे हे दाखवून द्यायला सुरुवात केली. अगदी ‘अ‍ॅपल’ कंपनीचे सहसंस्थापक स्टीव्ह वोझ्नीअ‍ॅक यांनीसुद्धा जाहीर केले, की त्यांची आणि त्यांच्या पत्नीची मालमत्ता व उत्पन्न सारखे असूनही त्यांच्या पत्नीला त्यांच्यापेक्षा दहापट कमी क्रेडिट लिमिट मिळाले. आता कळीचा मुद्दा असा आहे की ‘गोल्डमन सॅक’ सुरुवातीला हे मान्य करायला तयारच नव्हते. मात्र अनेक पुरावे समोर यायला लागले तेव्हा त्यांनी हा ‘अल्गोरिदम’मधला दोष आहे असे सांगून बाजू सावरण्याचा प्रयत्न केला. अल्गोरिदम बदलता येऊ शकतो, पण जर या चुकीला अल्गोरिदम नसून मानसिकता कारणीभूत असेल तर मात्र ती कशी बदलायची?

आजही कोणतीही नवीन मालमत्ता घेताना ती पुरुषांच्या नावावरच घेतली जाते, अगदीच जेव्हा कर चुकवायची वेळ येते तेव्हा मात्र ती स्त्रियांच्या नावावर घेतली जाते, केली जाते. अजूनही नवऱ्याच्या मालमत्तेवर पत्नीचा हक्क असतो हे मान्य केले जात नाही. त्यामुळेच क्रेडिट कार्ड, कर्ज, किंवा जिथे नंतर हप्ते भरायचे असतात अशा व्यवहारांमध्ये स्त्रियांकडे दुय्यम नजरेने बघितले जाते. स्त्रियांमध्ये पैसे परत करण्याची किती क्षमता असू शकेल याचे ढोबळ ठोकताळे लावले जातात आणि मग त्याच्याच आधारावर कमी रकमेचे कर्ज, कमी क्षमतेची क्रेडिट कार्ड्स स्त्रियांना दिली जातात. यावर बँकेचा पवित्रा सावध असतो, पण त्याचा तोटा अनेक हुशार, होतकरू स्त्रियांना नक्कीच होतो.

‘अ‍ॅपल’ कार्डच्या निमित्ताने स्त्री-पुरुष आर्थिक विषमतेचा मुद्दा परत एकदा चच्रेला आला, ट्विटरवर ‘अ‍ॅपल’ची, ‘गोल्डमन सॅक’ची यथेच्छ टिंगल उडवली गेली, पण त्यातूनच नक्कीच नवीन अल्गोरिदम लिहिला जाईल. पुढे अशी कोणतीही नवीन कार्ड्स आणताना त्याचा अल्गोरिदम स्त्री-पुरुष भेदभाव करत नाही ना, याचीदेखील चाचणी घेतली जाईल. ‘मशीनदेखील कधी-कधी चुका करू शकते.’ असे म्हणत तूर्तास तरी ‘गोल्डमन सॅक’ आणि ‘अ‍ॅपल’ला संशयाचा फायदा घेऊ दिलाच पाहिजे. कारण चुकांमधूनच नवीन इतिहास घडत असतो.

(फोटो व माहिती स्रोत – इंटरनेटवरील जागतिक वृत्तविषयक विविध संकेतस्थळे)

चतुरंग ७ डिसेंबर २०१९

पृथ्वी प्रदक्षिणा १५

सध्या सोशल मीडियावर एक वेगळाच विषय चर्चिला जात आहे. ‘जगातल्या सगळ्या देशांना भेट देणारी पहिली कृष्णवर्णीय स्त्री कोण?’ अमेरिकेत जन्मलेल्या ५५ वर्षीय वोनी स्पॉट यांनी अलीकडेच, मेमध्ये ७ खंडांतील १९५ देशांना भेट दिल्याचे जाहीर केले. त्याच वेळी जेसिका नबोंगो या अमेरिकेत जन्मलेल्या पण मूळ युगांडाच्या असलेल्या कृष्णवर्णीय स्त्रीनेही ‘मीच जगातील प्रत्येक देशाला भेट देणारी पहिली कृष्णवर्णीय स्त्री असेन,’ असा दावा केलाय.

३४ वर्षांच्या जेसिकाचे जगभ्रमण तिच्याही नकळत तिच्या आई-वडिलांबरोबर सुरू झाले होते. २९ मार्च २०१८ मध्ये तिने बालीमधून तिच्या इन्स्टाग्रामवर लिहिले होते, की तिने आजवर १०६ देशांना भेट दिली आहे, आणि तिला अजून ८९ देशांना भेट द्यायची आहे. मे २०१९ पर्यंत हे पूर्ण करून तिला ‘जगातील प्रत्येक देशाला भेट देणारी पहिली कृष्णवर्णीय स्त्री’ व्हायचे होते. तिने आजवर भेट दिलेल्या प्रत्येक देशातला फोटो तिच्या इन्स्टाग्रामवर टाकला होता. त्याचबरोबर ब्लॉगवर ती तिच्या प्रवासाबद्दलही लिहीतच होती. अमेरिकेत जन्मलेल्या जेसिकाचे शिक्षण ‘लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स’मध्ये झाले. त्यानंतर काही काळ तिने ‘युनो’मध्येदेखील काम केले. अमेरिकी पासपोर्ट बरोबरच तिच्याकडे युगांडाचा पासपोर्टदेखील आहे. हा लेख लिहून होईपर्यंत तिने १८० देशांना भेट दिली होती. सीरिया, येमेनसारख्या युद्धग्रस्त देशांना भेट द्यायला तिच्या ‘युनो’मधल्या ओळखीचा तिला फायदा झाला. तिने ठरवलेले उद्दिष्ट मे मध्ये नाही पण ऑक्टोबर २०१९ मध्ये पूर्ण होईल. पण त्याआधीच वोनीने दावा केला आहे, की तिने जेसिकाच्या आधीच १९५ देशांना भेट दिलेली आहे.

वोनीने अनेक वर्षांपूर्वीच विविध देशांची भ्रमंती सुरू केली. निमित्त होते एका माहितीपटाचे. ९०च्या दशकात अनेक देशांमध्ये तिने फिरायला सुरुवात केली होती. पण त्या माहितीपटाच्या दिग्दर्शकाचे अकाली निधन झाले आणि तो प्रकल्प तिथेच थांबला. पण तिचे फिरणे काही थांबले नव्हते. २०१४-२०१८ या काळात तिने उरलेल्या ३३ देशांनादेखील भेट दिली. तिच्याकडे या भेटींचेच फक्त फोटो आहेत. भेटींशिवाय जुने कोणतेच फोटो नाहीत. तिने कधी कोणत्याही सोशल मीडियावरदेखील तिच्या भेटींचे वृत्तांत प्रसिद्ध केले नाहीत. तिच्या मते हे माझ्या स्वत:च्या आनंदासाठी करत होते, त्यामुळे मला याची माहिती जपून ठेवावी, कोणाला तरी सतत सांगावीशी वाटली नाही.

एक आहे जेसिका, जिने प्रवास करताना सगळे फोटो, पुरावे म्हणून ठेवले आहेत तिच्यावर विश्वास ठेवायचा की पहिल्यांदा कामानिमित्त आणि नंतर स्वांतसुखाय प्रवास करणाऱ्या, त्याचे पुरावेही मागे न ठेवलेल्या वोनीवर? वोनीने आपण कृष्णवर्णीय आहोत हे दाखवण्यासाठी स्वत:चा डीएनए अहवालसुद्धा प्रसारमाध्यमां- समोर ठेवलाय. वोनी म्हणते, ‘‘मी हे आत्ता केवळ जेसिकाचे श्रेय हिरावून घेण्यासाठी बोलले असे नाही. जेसिकाने नक्कीच एक चांगले उदाहरण समाजासमोर ठेवले आहे. माझे सातही खंड फिरून झाले असले तरीही मला अजून फिरायचे आहे.

प्रवासाने माणसाला अनुभव मिळतात आणि अनुभवाने चातुर्य. वोनीचा दावा मान्य होईल, की जेसिकाचा, हा तसा वादाचा आणि पुराव्यांचा मामला. पण जगभ्रमणाने त्यांचे आयुष्य समृद्ध केले असणार हे नक्की.

यशस्वी लढा

‘‘आयुष्यात सगळ्यात जास्त भीती वाटायची ती कर्करोगाची. २००६ ची ही गोष्ट आहे. माझ्या एका जवळच्या मित्राच्या बायकोला कर्करोग झाला होता. त्याच वेळी माझ्या नात्यातल्या एका काकांनादेखील कर्करोग असल्याचे कळले. माझ्याच शहरात राहणाऱ्या माझ्या दोन जवळच्या लोकांना कर्करोगाने गाठले होते हा योगायोग नसावा, असा माझा ठाम विश्वास होता. मी यामागे काय कारण असू शकते हे शोधायचा प्रयत्न केला तेव्हा मला आमच्या गावाच्या जवळच असलेले कचऱ्याचे डिम्पग ग्राऊंड आठवले. त्या ठिकाणी रासायनिक कचरा आणि वैद्यकीय कचरा वेगळा करून पुरला जायचा आणि त्यावर नवीन कचरा यायचा. या कचऱ्यामुळे आमच्या भागात कर्करोगाचे प्रमाण वाढले होते, हे आम्ही ३५ वर्षांची माहिती मिळवून सिद्ध केले. अशा वातावरणात खासकरून ८ प्रकारचे कर्करोग होण्याची शक्यता जास्त असते, हे आम्ही शास्त्रीयदृष्टय़ा दाखवून दिले. न्यायालयात या लढय़ाचे काय होईल याची फिकीर न बाळगता आम्ही पूर्ण शक्तीने लढलो, अर्थात निकाल आमच्याच बाजूने लागला. त्या जागेवरती फक्त आमच्याच नव्हे तर आजूबाजूच्या देशांतून येऊन टाकला जाणारा कचरा न्यायालयाच्या आदेशाने थांबला होता.’’ २०१६ मध्ये ‘गोल्डमन एन्व्हायर्नमेंटल फाउंडेशन’चा पुरस्कार मिळवणारी झुझुना कॅपिटोव्हा तिने दिलेल्या लढय़ाबद्दल अशी भरभरून बोलते. आता झुझुनाकडे बोलायला आणि करायला खूप गोष्टी आहेत, कारण वयाच्या केवळ ४५व्या वर्षी ही जबाबदारी सांभाळणारी ती स्लोव्हाकियाची पहिली स्त्री आणि तरुण राष्ट्राध्यक्ष झाली आहे. स्लोव्हाकिया कम्युनिस्ट रशियाचा भाग असताना जन्मलेली, महाविद्यालयामध्ये असताना आवश्यक ती कागदपत्रे मुदतीत सादर न केल्यामुळे तिला मानसशास्त्राऐवजी कायद्याचा अभ्यास करावा लागला होता. बेकायदेशीररीत्या मोकळ्या जागेत कचरा टाकणाऱ्याविरुद्ध तिने न्यायालयात कायदेशीर लढाई केली. त्याआधी निदर्शने केली, लोकांचा पाठिंबा मिळवला, माहिती गोळा करून पुरावे शोधले. या सगळ्या गोष्टी करताना तिच्या विरोधातले माफियाही शांत नव्हते, त्यांनी साम, दाम, दंड, भेद सगळे प्रकार वापरून बघितले, पण झुझुना बधली नव्हती. तिने ज्या पद्धतीने कचरा माफियांविरुद्ध यशस्वी लढा दिला, तसाच लढा ती देशातला भ्रष्टाचार संपवायलादेखील देईल, असा विश्वास सर्वसामान्य जनतेला वाटतो. त्यामुळेच कोणतीही राजकीय पाश्र्वभूमी नसतानाही या वर्षी झालेल्या निवडणुकीत ५८ टक्के मते मिळवून ती जिंकली. आता तिच्यापुढे फक्त एक गाव, त्याचा लढा नाही तर पूर्ण देश आणि त्याचे प्रश्न असणार आहेत. समलैंगिक संबंधांना पूर्ण संमती देणारी, युरोपमध्ये असल्याचा अभिमान बाळगणारी, झेन योगा गेल्या १३ वर्षांपासून करणारी झुझुना ही स्लोव्हाकियाच नव्हे तर आजूबाजूच्या अनेक देशांसाठी एक नवे प्रेरणास्रोत ठरणार आहे. स्त्रियांमध्ये कोणतीही गोष्ट नेटाने करण्याची उपजत शक्ती जास्त असते, त्याच वेळी ‘आपल्या मुलाबाळांचे भविष्य आपणच जपले पाहिजे’ ही मातृत्वाची भावना प्रबळ असल्यामुळेच कदाचित जेव्हा स्त्री नेतृत्व पुढे येते तेव्हा सुधारणा झालेल्या दिसतात. किमान सुधारणा होतील हा विश्वास तरी लोकांमध्ये आलेला असतो. लोकांचा हा विश्वास सार्थ ठरवण्यासाठी झुझुनाला अनेक शुभेच्छा!

ब्युटी विथ अ डिफरन्स

१९९४ मध्ये एकाच वेळी भारतीय स्पर्धकांनी ‘मिस युनिव्हर्स’ आणि ‘मिस वर्ल्ड’चा सन्मान मिळवल्यानंतर अशा सौंदर्य स्पर्धाकडे गांभीर्याने बघायला सुरुवात झाली. त्यातही हा किताब जिंकणाऱ्या सुश्मिता सेन आणि ऐश्वर्या राय या मध्यमवर्गीय कुटुंबातून आलेल्या असल्यामुळे अशा स्पर्धा केवळ श्रीमंत, अतिश्रीमंत मुलींसाठीच असतात हा समज मोडीत निघाला. या स्पर्धामध्ये सगळ्याच स्पर्धकांना प्रश्नदेखील विचारले जातात, या प्रश्नांच्या आधाराने या स्त्रिया केवळ सुंदर नसून स्वतंत्र विचार करणाऱ्यादेखील आहेत ना याचा शोध घेतला जातो. आता अशा सौंदर्य स्पर्धामध्ये ‘शो युअर टॅलेंट’ अशीही एक फेरी काही ठिकाणी सुरू झालेली आहे.

मागच्या महिन्यात, जून २०१९ मध्ये अमेरिकेतल्या व्हर्जिनिया राज्यातल्या या वर्षीच्या सौंदर्यवतीचा शोध घेण्यासाठी स्पर्धा झाली. त्यात फक्त बाह्य़ सौंदर्याचे मापक लावण्यापेक्षा स्पर्धकांच्या इतर कलागुणांची माहिती करून घेण्यासाठी एक खास फेरी ठेवली होती. या फेरीत काही स्पर्धकांनी नृत्य करून दाखवले, तर काहींनी ऑपेरा पद्धतीचे गाणे म्हटले, काहींनी पियानो वाजवून दाखवला, काहींनी पपेट शो करून दाखवला. या फेरीत सगळ्यात वेगळी ठरली ती कॅमिल श्रॉयर! २४ वर्षांच्या या तरुणीने सौंदर्यस्पर्धेत आजवर कोणीही केले नसेल असे काहीतरी करून दाखवले. विज्ञान शाखेची विद्यार्थिनी असणारी कॅमिल सध्या जीवरसायनशास्त्रामध्ये पीएच.डी. करत आहे. पांढरा कोट, रबरी हातमोजे घालत, डोळ्यांवर गॉगल चढवून तिने काही मिनिटांसाठी तिची प्रयोगशाळा त्या स्टेजवर आणली. तीन वेगवेगळ्या काचेच्या भांडय़ांमध्ये तिने वेगवेगळी रसायने भरून ठेवली होती. हायड्रोजन पॅरॉक्सॉइड आणि पोटॅशिअम आयोडाइड यांचे मिश्रण केले तर विघटन होते आणि फोम तयार होतो हे तिने सर्वाना दाखवले.

‘‘मला लहानपणापासून वैज्ञानिक गोष्टींची आवड होती, त्यामुळे मी त्याचेच शिक्षण घेत आहे. जेव्हा माझ्या आईने मला असा काही प्रयोग या स्पर्धेत करण्याचे सुचवले तेव्हा मी जरा साशंक होते, पण हे आजवर कोणीही केलेलं नसल्यामुळे वेगळे नक्कीच ठरेल याची मला खात्री होती.’’ स्पर्धा जिंकल्यानंतर कॅमिलने तिच्या भावना अशा व्यक्त केल्या. तिच्या या जगावेगळ्या प्रयोगाने तिला ही स्पर्धा जिंकण्यासाठी नक्कीच मदत केली असणार. ‘विज्ञान हे फक्त प्रयोगशाळेत नसून आपल्या अवतीभोवती सगळीकडे असते.’ हेच तिला यातून दाखवून द्यायचे होते. आता ‘मिस अमेरिका’च्या स्पर्धेत ती काय करून दाखवेल याची सगळ्यांनाच उत्सुकता आहे.

‘सौंदर्य आणि बुद्धिमत्ता यांचा संगम दुर्मीळ असतो,’ हे पूर्वीचं गृहीतक आजच्या सौंदर्यवतींनी खोटं ठरवलं आहे. तर दुसरीकडे ‘सौंदर्यस्पर्धा म्हणजे शरीराचे प्रदर्शन नव्हे,’ हेदेखील रूढ होत आहे. याआधीदेखील अनेक कृष्णवर्णीय स्त्रियांनी ‘मिस युनिव्हर्स’, ‘मिस वर्ल्ड’सारखे किताब जिंकून ‘गोरा रंग हा सौंदर्याचा निकष नसतो.’ हेच दाखवून दिले होते. आपल्याकडेदेखील कॅमिलसारख्या वेगळा विचार करणाऱ्या सौंदर्यवती पुढे येवोत, अशी अपेक्षा करायला काय हरकत आहे.

(स्रोत – इंटरनेटवरील जागतिक वृत्तविषयक विविध संकेतस्थळे)

चतुरंग 

२० जुलै २०१९

पृथ्वी प्रदक्षिणा १

शेड्स ऑफ ग्रे

केस हा स्त्रियांचाच नव्हे तर पुरुषांचादेखील ‘सॉफ्ट कॉर्नर’ समजला जातो. त्यातही आपल्याकडे काळेभोर लांबसडक केस अद्यापही सौंदर्याचे मापक समजले जाते आणि पांढरे केस तर वृद्धपणाचे लक्षण समजले जाते. त्यामुळे केस पांढरे व्हायला लागल्याबरोबर हेअर डाय लावणे हे समाजसंमत समजले जाते. बाजारात रोज नवीन डाय येतो; पण हे काही फक्त आपल्या समाजाचे चित्र नाही, इंग्लंडमध्येसुद्धा हीच परिस्थिती आहे. फक्त तिथे थोडा बदल बघायला मिळत आहे. मागच्या वर्षी केलेल्या एका पाहणीत आढळले की, िपटरेस्टवरती ‘गोइंग ग्रे’ हा सर्च करणाऱ्यांच्या संख्येत तब्बल ८९७ टक्क्यांची वाढ झाली होती. नैसर्गिकरीत्या केसांना पिकू द्यावे, उगाच त्यांच्या पांढरे होण्याच्या प्रक्रियेत डायचा अडसर घालू नये, असे म्हणणाऱ्यांची संख्या वाढत आहे. आपण स्वत:ला जसे आहोत तसे स्वीकारले तर त्याचा परिणाम आपलाच आत्मविश्वास वाढण्यात होतो, असे अनेक मानसशास्त्रज्ञांचे मत आहे. त्यातही पांढरे केस न दाखवण्याची जबरदस्ती ही स्त्रियांवर जास्त असते. पुरुष त्याच्या काळ्यापांढऱ्या केसांमध्ये जास्त ‘सेक्सी’ दिसतो, मात्र त्याच वयाची स्त्री काळ्यापांढऱ्या केसांमध्ये ‘ऑड वुमन आऊट’ दिसते, असा सामाजिक प्रवाद मानला जातो; पण आता या प्रवादालाच अनेक जणी मोडून काढत आहेत.

सारा हॅरिस या प्रख्यात ‘व्होग’ मासिकाच्या उपसंपादिकेने एक पोस्ट लिहून ते केस पांढरेच का ठेवत आहे हे सोशल मीडियावर टाकले होते. आज काही मॉडेल्सदेखील त्यांचे पांढरे केस अभिमानाने मिरवत आहेत. आम्ही जे आहोत ते आहोत, ते का लपवावे, असा सूर लावणाऱ्या स्त्रियांची संख्या वाढत आहे. सौंदर्याच्या नव्या परिभाषा येत आहेत. काळ्या दगडावरची पांढरी रेष उठून दिसते तसेच सॉल्ट अँड पेपर मस्त दिसतात, मग ते पुरुष असोत की स्त्रिया!

इथिओपियाची तंत्रज्ञ

बिटेलहेम डेसी ही इथिओपिया मधली अवघी १९ वर्षांची मुलगी आहे. इथिओपिया म्हणल्यावर कदाचित ती एखादी धावपटू नाही तर तत्सम खेळाडू असावी असा जर तुमचा अंदाज असेल तर तो साफ चुकीचा आहे. ही तरुणी चच्रेत आहे ते वेगळ्याच कारणाने. इथिओपियामधली ‘आयसीएलओजी’ या रोबोटिक लॅबोरेटरीमध्ये ती को-ऑर्डिनेटर म्हणून काम करते. अगदी सर्वसाधारण घरात जन्मलेल्या डेसीच्या नावावर चार सॉफ्टवेअर प्रोग्रामचे कॉपीराइट आहेत.

यातील एक तर मोबाइल अ‍ॅपचे आहे. या अ‍ॅपचा उपयोग इथिओपिअन सरकार नद्यांच्या पाणी व्यवस्थापनासाठी करते. या सगळ्याची सुरुवात कुठून झाली? तर डेसी ९ वर्षांची असल्यापासून. तिच्या नवव्या वाढदिवसाच्या आधी तिच्या वडिलांनी तिला सांगितले की, तिला वाढदिवसाला काही घेऊन देण्यासाठी त्यांच्याकडे पैसे नाहीत. तेव्हा डेसीने तिच्या आजूबाजूला असलेल्या गोष्टींचा वापर करून पैसे कमवायला सुरुवात केली. ती लोकांना व्हिडीओ एडिट करून द्यायची, त्यात संगीत घालून द्यायची. या सगळ्या कामांतून तिला ९० डॉलर मिळाले होते. गेल्या दहा वर्षांत तिने खूप मोठा पल्ला गाठला आहे. २०१३ मध्ये सुरू झालेली ‘आयसीएलओजी’ ही इथिओपियामधली पहिली रोबोटिक लॅबोरेटरी आहे.  इथिओपियाने नुकतेच त्यांचे नवीन मुक्त धोरण जाहीर केले, त्यामुळे इथिओपिया या तंत्रज्ञान क्षेत्रात नवी मजल गाठणार हे नक्कीच. स्वत:च्या प्रगतीवर हुरळून न जाता, डेसीने

तिच्या देशातल्या मुलामुलींसाठी ‘सॉल्व इट’, ‘एनिवन कॅन कोड’ असे वेगवेगळे प्रोग्राम तयार केले आहेत, ज्याच्यायोगे शाळेतल्या मुलामुलींना नवीन शोध, माहिती सहज कळेल. त्यांना नवीन प्रयोगदेखील करता येतील.

अशाच एका उपक्रमाचा भाग म्हणून डेसीने ‘सोफिया स्कूल बस’ हा उपक्रम खास मुलींसाठी तयार केला आहे. या फिरत्या बसमध्ये रोबोट, थ्री डी पिंट्रर अशा अनेक गोष्टी असतील. मुली जर त्यांच्या गरजा बोलून दाखवत नसतील तर एक मुलगी म्हणून मीच त्या ओळखल्या पाहिजेत ना, म्हणून मी बस सुरू केली, असे  डेसी म्हणते. मुले खूप कल्पक असतात, नवीन काही शोधू शकतात, पण मुली समाजासाठी काही तरी भरीव करतात हे फक्त बोलण्यातूनच नव्हे तर वागण्यातूनही दाखवणारी डेसी इथिओपियाची धावपटूंचा, आफ्रिकेतला भूसीमाबद्ध (landlocked) देश ही ओळख बदलायला नक्कीच मदत करेल.

स्थलांतरित आशा

स्वीडन हा युरोपमधला तसा कोणाच्याही अध्यातमध्यात नसणारा देश. उत्तर ध्रुवाजवळ असल्याने इथे जवळपास वर्षभरच प्रतिकूल थंड हवामान असते. मात्र या थंड हवामानाचा इथल्या उद्योग व्यवसायावर काहीच फरक पडलेला दिसत नाही. ‘इलेक्ट्रोलक्स’, ‘आयकिया’, ‘अस्ट्रा झेंका’, ‘स्काइप’, ‘एरिकसन’ अशा अनेक महत्त्वाच्या कंपन्या याच देशातून सुरू झालेल्या आहेत. या देशाने आजवर अनेक विस्थापितांनादेखील सहज सामावून घेतले आहे. इराक, इराण, युगोस्लाविया (जेव्हा तो एक देश होता), सोमालिया, बोस्निया, हर्जेगोविना यांसारख्या अनेक युद्धग्रस्त देशांतल्या लोकांना या देशाने सामावून घेतले आहे. हे सगळे सांगण्याचे कारण म्हणजे लीला अली एल्मी, स्वीडनमध्ये खासदार झालेली पहिली स्थलांतरित स्त्री.

अडीच वर्षांची असताना सोमालिया सोडून लीला एल्मी आईवडिलांसोबत स्वीडनमध्ये आली. आज अठ्ठावीस वर्षांनंतर ती इथे येणाऱ्या स्थलांतरितांसाठी दुभाषक, संवादकाचे काम करते. हे  काम करताना तिला स्थलांतरितांच्या प्रश्नांची जाणीव झाली. त्यामुळेच २०१८ मधली देशातली मध्यवर्ती निवडणूक लढवण्याचे तिने ठरवले. ही निवडणूक लढवताना तिने तिचे स्थलांतरित असणे, मुस्लीम असणे, स्त्री असणे या कोणत्याही मुद्दय़ाचा आधार घेण्याऐवजी शाळा, नोकरीच्या संधी, स्थलांतरितांसाठी सोयीसुविधा उपलब्ध करून देणे, अशा प्रत्यक्षातल्या मुद्दय़ांचा आधार घेतला.

स्वत: हिजाब बांधून स्वत:ची धार्मिक श्रद्धा उघडपणे मिरवणाऱ्या, पण त्याच वेळी त्याचा आपल्या कामावर परिणाम होऊ न देणाऱ्या लीला एल्मीकडे त्यामुळेच स्वीडनमधला एक मोठा समुदाय आशेने बघत आहे. आपला देश सोडून दुसऱ्या देशात राहणाऱ्या नागरिकांची दुसरी पिढी तयार होत आहे, ज्या पिढीने त्यांचा मूळ देश पाहिलाच नाही. त्यांना ही दुसरी संस्कृतीच जवळची वाटत असेल तर त्यात काहीच चूक नाही. त्यामुळेच लीला एल्मी म्हणते, स्थलांतरितांमुळे प्रश्न उभे राहिलेत, असे म्हणण्याऐवजी स्थलांतरितांचे पुनर्वसन योग्य पद्धतीने केले तर प्रश्न उभे राहणार नाहीत. त्यामुळे  स्वीडनमध्ये स्थायिक झालेल्या विस्थापितांच्या या पिढीला धर्म, जात, वंश यापेक्षा स्थिर भविष्याची आस आहे हे सुखावह चित्र आहे.

अन्नपूर्णा मस्तान अम्मा

जगभरातल्या निवडक बातम्यांचा कानोसा घेतल्यावर ही शेवटची बातमी आपल्याच देशातली, आंध्र प्रदेशातली. १०७ वर्षांची एखादी बाई म्हटल्यावर डोळ्यासमोर येते, एखादी अंथरुणाला खिळलेली आज्जी; पण मस्तान अम्मा मात्र खूपच वेगळी होती. वयाच्या १०५ व्या वर्षी तिने नातवाच्या मदतीने यूटय़ूब चॅनेल सुरू केले. ही आज्जी कायम चुलीवर मोकळ्या हवेत स्वयंपाक करायची. मिक्सर, चाकू या सगळ्यापेक्षा तिने कायम हाताची नखे, विळी, खलबत्ता वापरला. चष्मा नाकापर्यंत ओघळलेली, कृश, रापलेला वर्ण, अशी ही आज्जी चुलीसमोर बसते तेव्हा जणू तिची समाधीच लागून जाते. टोमॅटो, बटाटा, आलं यांची सालं ही आजी नखाने अगदी सहज काढते. परिसरात उपलब्ध असलेल्या वेगवेगळ्या गोष्टींचा भांडय़ासारखा वापर करते. म्हणजे काय? तर ही आज्जी किलगडाच्या आतला गर काढून त्यात केळ्याची पाने लावून आतमध्ये मस्त चिकन शिजवते. तसाच एक प्रयोग शहाळ्याच्या आत पदार्थ शिजवूनदेखील करते. अस्सल गावरान स्वयंपाक करणाऱ्या, मसाले, मीठ चिमटीच्या हिशोबाने टाकणाऱ्या या आज्जीने देशविदेशातल्या खवय्यांना वेड लावले होते.

त्यांच्या ‘कंट्री फुड्स’ या पेजला भेट दिली तर या आजीच्या चाहत्यांचे तिच्यावरचे प्रेम बघायला मिळेल. ही आजी अलीकडेच वारली. तिच्या देशविदेशातल्या नातवंडांना त्यामुळे अचानक पोरके झाल्यासारखे वाटले हेही खरे. अगदी सामान्य घरातली, केवळ स्वत:वर विश्वास ठेवून, ते ज्ञान जगापर्यंत पोहोचवायचा प्रयत्न करणारी मस्तान अम्मा असामान्य ठरते. १०५ वर्षी सुरुवात करून केवळ दोन वर्षांत तिच्या चॅनेलला १२ लाख लोकांनी ‘सबस्क्राइब’ केले होते, तर तिचे व्हिडीओज् हा आलेख लिहीपर्यंत २० कोटी २१ लाखांपेक्षा जास्त वेळा पाहिले गेले होते. इंग्रजी बोलता न येणाऱ्या, नातवंडांना भरवण्यात आनंद मानणाऱ्या मस्तान अम्मा खरोखरच एक अन्नपूर्णा होत्या.

पृथ्वी प्रदक्षिणा ५ जानेवारी २०१९
चतुरंग लोकसत्ता