सांस्कृतिक कट्टा : मंद सुगंधी फुलोरा..

कित्येक वेळा आपल्याला कविता माहीत असतात, आपण आपल्या परीने त्यांचा अर्थही लावलेला असतो. स्वत:च स्वत:ला ती कविता समजावून सांगितलेली असते. परंतु अचानक एखादे वेळी कोणीतरी आपला हात धरतं आणि त्याच कवितेचा एका नवा चेहरा दाखवतं; तिचं नवं सौंदर्य दृष्टीसमोर उलगडवून अर्थाचे, शब्दांचे नवे पदर दाखवतो. मग आपण स्वत:च स्वत:ला म्हणतो, ‘अरे! हे आधी का दिसलं नाही आपल्याला?

‘चतुरंग’मध्ये गेल्या वर्षी अरुणा ढेरे यांचे ‘कवितेच्या वाटेवर’ हे सदर वाचताना वारंवार हा अनुभव आला. संपताना एक हूरहूर लावून संपलेल्या या सदराचे आता ‘पुस्तकरूप’ आले असून तोच अनुभव वाचकांना आता समग्रपणे घेता येणार आहे. या सदरासाठी केवळ मराठी कवितांच्या प्रांतातच मुशाफिरी करण्याचे बंधन न
स्वीकारता अरुणाताईंनी संस्कृत, इंग्रजी, हिंदी कविता, विविध प्रांतातील लोकगीते अशा विविध माध्यमातून रसिकांना कवितांच्या वाटेवर नेले. ‘पुसी कॅट, पुसी कॅट’ची गंमत सांगतानाच त्या लंडनला जाऊन आलेल्या, राणीच्या सिंहासनाखालच्या उंदराला घाबरवणाऱ्या मांजराची गंमत सांगतात. ‘ज्यांच्या साम्राज्यावर सूर्य मावळत नाही, त्यांच्या सम्राज्ञीच्या सिंहासनाला एक उंदीर खालून कुरतडू शकतो’ अशी मार्मिक टिप्पणीही त्याच वेळी करतात. लाला टांगेवाला आणि लीलाची कविता सांगत अगदी शिशूवर्गाचीही आठवण करून देतात. ‘चाफ्याच्या झाडा’, ‘मधुघट’ आणि ‘जिवलगा राहिले रे दूर घर माझे’ या कवितांवरील लेख वाचताना हे सर्व ओळखीचे होते तरी किती अनोळखी होते हे लक्षात येते. असाच एक प्रत्यय ज्ञानेश्वरांच्या ‘विरहणी’ वरचा! ‘घनु वाजे घुणघुणा, वारा वाहे रुणझुणा। भवतारक वो कान्हा, वेगी भेटवा का। अनेकदा ऐकलेली, वाचलेली ही विराणी, पण अरुणा ढेरेंनी जेव्हा त्यावर लिहिताना त्याला ‘मिनीएचर पेंटिंग’ची उपमा दिली होती तेव्हा मात्र इतके दिवस, वर्षे न दिसलेले मिनीएचर पेंटिंग, ज्ञानेश्वरांचे स्त्री मन, सगळे लख्ख दिसू लागलं. लोकगीतं हा तर या पुस्तकाचा आत्मा म्हणावा लागेल. अनेकवेळा संदर्भासाठी किंवा सहज त्या विषयाच्या वाटेवर जाता जाता अरुणा ढेरेंनी दोन-दोन ओळी लोकगीतांच्या वापरल्या आहेत. मग तुकाराम जिजाबद्दल असो, गंगेची कहाणी असो, सीतेच्या दुसऱ्या वनवासाची कथा असो किंवा सवतीमत्सराची कथा असो. विशेषत: सवतीमत्सराबद्दल बोलताना त्या लिहून गेल्या की, रुक्मिणी-सत्यभामा, रुक्मिणी-जनी- तुळशीच्या निमित्ताने लिहिताना स्त्रियांनी स्वत:च्या दु:खालाच वाचा फोडली आहे. किती वेगळे निरीक्षण आहे हे!

लेखिकेनं लोकगीतांचे संदर्भ घेतानाही भिल्ल लोकगीते ज्यांचा अनुवाद रणधीर खरेंनी केलाय ती किंवा माळवा प्रांतातल्या लोकगीतांचेही उल्लेख केलेत। नवरात्राच्या वेळेस खेळल्या जाणाऱ्या भोंडला, हादगा किंवा विदर्भातल्या
भुलाबाईबद्दल आपल्याला माहिती असते. पण तशाच पद्धतीच्या मध्य प्रदेश, माळवा प्रांतातल्या ‘सांझी’बद्दल त्यांनी ‘सांझी’मध्ये लिहिलं आहे. इंदिरा संतांची ‘कुब्जा’ असो किंव ना. घ. देशपांडेंची ‘अजून’ कविता असो. मुळातूनच त्या कविता सुंदर आहेत; पण अचानक कागदावर जेव्हा त्या भेटतात तेव्हा खरोखरच त्यांना कडकडून मिठी मारावीशी वाटली. मीरेच्या भजनांबद्दल लिहिताना अरुण ढेरेंची त्या भजनांच्या सौंदर्यापेक्षा मीरेतलं सौंदर्य दाखवताना लिहिलं आहे, ‘मीरेने केलेला स्थैर्याचा त्याग हा खरा त्याग! सगळं सुस्थित असूनही अदृश्याच्या मागे
जाणं हे मीरेचं वेगळेपण!’ कवितेबद्दल लिहितानाच त्यांनी कृष्णा जे. कुलकर्णी या अकाली मिटलेल्या कवीबद्दलही लिहिलं आहे.

शाळेच्या दिवसांत किंवा कॉलेजमध्ये सुटलेला कवितेचा हात आपण मध्येच कधीतरी धरतो, मासिकांतून, दिवाळी अंकामधून, पण जेव्हा एखादा मर्मज्ञ मार्गदर्शक आपल्याला त्या प्रदेशातून पुन्हा फिरवून आणतो तेव्हा खरी त्या खजिन्याची ओळख होते. गोडी लागते. कवितांच्या आशयापलीकडचा आशय समजून घेण्यासाठी तरी ‘कवितेच्या वाटेवर’ जायलाच हवे! बहुधा दरम्यानच्या काळात आपल्याही जाणिवा अधिक समृद्ध होतात त्यामुळे हे सदर अधिक भावले असावे. सर्वोत्तम लेख लेखिकेने निरोपासाठी राखून ठेवला होता. हे सदर संपविताना अरुणा ढेरेंनी लिहिलेला ‘निरोप’ हा जसा वाचकांचा होता, तसाच तो कवितेच्या वाटेवरच्या आनंदयात्री सुनीताबाईंसाठीही होता. स्वत: कविता न लिहिताही कविता हा सुनीताबाईंचा श्वास होता आणि कदाचित त्यामुळेच या लेखात कुठेतरी सुनीताबाईंचे अस्तित्वही जाणवून जातं. एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या मृत्यूएवढीच त्याला वाहिलेली श्रद्धांजली चटका लावून जाणारी असू शकते हे हा लेख वाचल्यावर प्रकर्षांने जाणवले, आरती प्रभूंच्या या ओळी सुनीताबाईंसाठी आणि त्या सर्वासाठी ज्यांचा ‘निरोप’ घेता येत नाही,

‘अखेरच्या वळणावर यावा, मंद सुगंधी फुलोरा
थकले पाऊल सहज उठावे, आणि सरावा प्रवास सारा..’

असे हे पुस्तक ‘मंदी सुगंधी फुलोरा’ फुलविणारे! रविमुकुल यांच्या देखण्या मुखपृष्ठासह.

शिल्लक कांजिणी

मीशरद आठवले. स्टेट बँक ऑफ इंडियाचा निवृत्त कारकून. दोनच दिवसांपूर्वी माझी एकसष्टी माझ्या तिन्ही मुलांनी झोकात साजरी केली. माझी लेक खास त्यासाठी अमेरिकेतून आली, तर मुलगा दिल्लीहून कुटुंबाला घेऊन आला. मी सहसा भावनिक होत नाही, पण परवा तो सगळा कार्यक्रम बघून मलाही गदगदून आलं. पण त्यानंतर माझ्या मुलांनी मला जे गिफ्ट दिलं, ते मात्र द्यायला नको होतं. त्यांच्या त्या प्रेमाच्या भेटीमुळे माझी स्वत:ची ओळख पुसली गेली. गेली पन्नास वर्षे मी जपून ठेवलेली किंवा नकळत जपली गेलेली माझी स्वतंत्र आयडेंटिटी संपून गेली. मला काय वाटतंय हे मला अजूनही कळत नाहीये. तुम्हाला मी माझी कथा सांगतो, कदाचित तुम्हाला सांगता सांगताच मलाही ठरवता येईल मला नक्की काय वाटतं!

नावासारखाच मी साधा, सरळ नाकासमोर चालणारा मुलगा होतो, तेव्हाची गोष्ट आहे ही. निसर्गनियमानुसार मला वयाच्या ११ व्या वर्षी कांजिण्या आल्या. आता काहीजणांना त्या वयाच्या दुसऱ्या वर्षी येत असतील तर काहींना वयाच्या ५० व्या वर्षी. कांजिण्या येण्याबद्दल माझी काही तक्रार नव्हती. उलट मी खूश झालो, कारण आमच्या आठवले कुळात सर्वाना म्हणजे मुले, मुली सगळ्यांनाच १० व्या वर्षांच्या वाढदिवसाच्या आधीच कांजिण्या येऊन गेल्या होत्या, त्यामुळे मी सर्वामध्ये चेष्टेचा विषय झालो होतो. तर त्यामुळेच कांजिण्या आल्यावर खूश होऊन मी माझ्या मोठय़ा भावाला म्हणालो, ‘‘बघ, उशिरा तर उशिरा, पण माझ्या कांजिण्यामुळे माझी परीक्षा बुडाली, किती छान झाले!’’

दोन-तीन दिवसांनंतर कांजिण्या कमी व्हायला लागल्या. बहुधा नेहमीपेक्षा उशिरा आल्यामुळे की काय, पण मला भरपूर कांजिण्या आल्या होत्या. म्हणजे ‘शरीरावर बोट ठेवायलाही जागा नाही’ असं माझी नमू आत्या म्हणाली होती. माझ्या आईला तर भयंकर भीती वाटली होती, मी जगतो की नाही अशी! त्यामुळे तिने आमच्या गावच्या भैरोबाला नवस केला होता, माझ्या कांजिण्या बऱ्या झाल्या की २१ नारळ वाहीन म्हणून! मला काही आठवत नाही, पण सगळे म्हणतात त्या दोन-तीन दिवसांत मी झोपेतच होतो आणि काय काय बरळायचो! आमच्या मास्तरांना मी यथेच्छ शिव्या देऊन घेतल्या. गणिताचा पेपर बुडल्यामुळे मी कांजिण्यांना धन्यवाद देत होतो. माझा सदरा लपवून ठेवणाऱ्या माझ्या आत्येबहिणीबद्दलही मी काहीतरी बरळलो म्हणे. त्यानंतर ती आमच्या घरी आली ती थेट लग्नानंतर नवऱ्याला घेऊनच! तर माझ्या कांजिण्या कमी कमी होत होत्या, म्हणजे फुललेले फोड बसत होते किंवा फुटत होते, दुखत होते, पण तरीही मला छान वाटत होते. सगळीकडचे फोड जात होते. अनुभवी मार्गदर्शक भावा-बहिणींनी सल्ले देऊन सावध केलेले होते त्यामुळे मी हाताने एकही फोड फोडला नव्हता, कारण त्याचा म्हणे डाग राहतो. माझ्या सगळ्यात मोठय़ा चुलत भावाने असेच काही फोड फोडले होते आणि त्याचा पुरावा त्याच्या हातावर होता. (त्याला सांगायला कोणी नव्हते, म्हणून उत्साहाने पुढच्या पिढीचा मार्गदर्शक होण्याची जबाबदारी त्याने स्वेच्छेने घेतली होती.)

यथावकाश माझ्या अंगावरच्या साऱ्या कांजिण्या गेल्या, फक्त एक सोडून! आमच्या मार्गदर्शकांनी तेही सांगितले होते की, एक कांजिणी राहते आणि मग स्वत:च्या पाश्र्वभागावरची कांजिणी दाखविली होती. पाठोपाठ एकेक करत प्रत्येकाने स्वत:ची दाखवली, फक्त आमच्या नमू आत्याच्या कमूने सोडून. तिची कांजिणी कुठे होती हे आम्हाला आजवर कळलेच नाही. पण माझी शिल्लक कांजिणी मात्र अशी लपून ठेवण्याच्या जागी नव्हती, उलट मला बघितल्याक्षणी आधी कांजिणीच दिसत असे. नाकाच्या शेंडय़ावर त्या ‘स्पेशल’ कांजिणीने मुक्काम ठोकला होता. खरं तर तिने त्या जागेवर थांबावं अशी माझी अजिबात इच्छा नव्हती. मी प्रयत्न केला की हातावर कुठं तरी एखादी कांजिणी थांबून राहावी, पण माझ्या प्रयत्नांना, इच्छेला मान न देता ती अखेर नाकावरच टिच्चून पाय रोवून उभी होती!

इथूनच खरी गोष्ट सुरू झाली. एक चित्पावन गोरा रंग सोडला तर मी वर्गात चटकन लक्षात यावा असा विशेष काही नव्हतो. पुढच्या बाकावर बसून हात वर करून उत्तर देणारा, परीक्षेत उत्तम गुण मिळविणारा वगैरे पण नव्हतो. मात्र अचानक माझ्या कांजिण्यांनंतर माझ्याकडे वेगळ्या नजरेने पाहिलं जाऊ लागलं. एक वेगळीच ओळख मला माझ्या शिल्लक कांजिणीने दिली होती. सहसा कोणाच्या लक्षात न राहणारा मी अचानक विविध नावांनी वर्गात प्रसिद्ध झालो होतो. फोडेल्या, नाकफोडय़ा, नाकोडय़ा, पोपट आठवले, चोचवाला आठवले आणि काय काय. खरं तर पाच भावांमधला मी तिसरा, म्हणजे इकडेही नाही आणि तिकडेही नाही. वर्गात पण पहिलाही नाही आणि शेवटचाही नाही. माझं अस्तित्व हे तसं अदखलपात्रच होतं, पण त्या कांजिणीमुळे जणू माझा नवा जन्म झाला. मुलां-मुलांमधलं हेच नाव शिक्षकांमध्येही पसरलं आणि मी शरद आठवलेचा नाकोडय़ा आठवले झालो!

यथावकाश तारुण्यपिटिका येऊ लागल्या, तेव्हा हीच कांजिणी मला माझा चेहरा विद्रूप करत आहे, असं वाटू लागलं. विशेषत: तारुण्यपिटिका येऊन जायच्या तेव्हा मनात विचार यायचाही कांजिणी पण अशीच निघून जावी. मी काही नाकोडय़ा आठवले नाही, मी शरद रामचंद्र आठवले आहे. सगळे साले मनाचे खेळ, नाकावरची कांजिणी हवीशी पण होती आणि नकोशी पण!

नाकोडय़ा आठवले नावानेच कॉलेजातही मुलं ओळखू लागली आणि ‘नाकोडय़ा आठवले’ या पदवीसह ‘पदवी’ घेऊनच कॉलेज सोडलं! कॉलेजमध्ये जास्त जाणवलं माझं वेगळेपण! आता खरं तर आपण जसे असतो तसे का असतो याला उत्तर नसतं, म्हणजे एखाद्याचं नाक बसकं का असतं? एखाद्याचे कान लांब का असतात? किंवा एखादा तिरळा का असतो? कॉलेजमध्ये जेव्हा दरवर्षी माझ्या नाकावर, कांजिणीवर फिशपाँड पडले, तेव्हा मलाच कळेना, हे हसून एन्जॉय करावं की चिडावं.
x
‘नाकोडय़ाच्या नाकावरची कांजिणी
म्हणजे आठवणीत राहिलेली मैत्रीण जुनी’
x
‘राणीनं भरून ठेवल्या प्रेमाच्या रांजणी
राजा मात्र म्हणतो, मला प्यारी माझी कांजिणी’
x
‘प्रेमाच्या प्रवासात ते करत होते मजल दरमजल
ओठांवर ओठ ठेवून ती म्हणाली, तुझे नाक मात्र बदल’
x
कॉलेजमधले असे काही फिशपाँड्स मला अजूनही आठवतात, कारण दरवर्षी त्यांना ‘बेस्ट फिशपाँड्सचं’ बक्षीस मिळायचं आणि मग सगळेजण एकमेकांना तेच ऐकवायचे। यावर वैतागून एकदा मी सरळ कांजिणी फोडायचं ठरवलं, पण जेव्हा जेव्हा मी ती कांजिणी फोडायला जायचो, आईची आठवण यायची. कारण आई म्हणायची, ‘‘शरदा, तुझ्या सगळ्या कांजिण्या बऱ्या झाल्या की मी गावातल्या भैरोबाला जाऊन २१ नारळ वाहणार आहे.’’ कित्येक दिवस नाकावरची कांजिणी जात नव्हती म्हणून एकदा मी आईला म्हणालो, ‘‘का गं, तुझ्या भैरोबाने माझ्या कांजिण्या बऱ्या केल्या, मग ही एकटीच कशी राहिली?’’ त्यावर ती म्हणाली होती, ‘‘तुझी ही कांजिणी जेव्हा बरी होईल तेव्हाच माझा नवस पूर्ण होईल. माझा माझ्या देवावर विश्वास आहे, तू काही करू नकोस तिला!’’ १५ वर्षांपूर्वी आई गेली, पण तेव्हाही ती जाता जाता सांगून गेली, ‘‘तुझी कांजिणी आपोआप बरी होईल आणि जेव्हा ती बरी होईल, तेव्हा माझा नवस पूर्ण कर!’’

पुढे बँकेत नोकरी मिळाली आणि ‘नाकोडय़ा आठवले’चा ‘फोडवाले साहेब’, ‘कांजिण्या आठवले’ वगैरे झाला. बाकी माझी आयुष्याबद्दल काहीच तक्रार नव्हती. कांजिणी हीसुद्धा तक्रार नव्हती, उलट माझ्यासारखा सर्वसामान्य माणूस तिच्यामुळे अनेकांच्या लक्षात राहिला होता. बँकेमध्ये १० ते ५ कारकुनी करणारा मी, माझ्यात चारचौघांहून वेगळं होण्याची इतर कोणतीही क्षमता नव्हती आणि महत्त्वाकांक्षाही नव्हती, पण अशी एक वेगळी ओळख नाकावरच्या कांजिणीने मला सहजगत्या दिली होती.

लग्नाच्या बाजाराने मात्र माझे विमान खाली आणले. तब्बल तीन मुलींनी ‘नाही’ म्हटल्यावर चौथी मुलगी माझी बायको झाली. तिन्ही मुलींनी, त्यांच्या पालकांनी, फोडवाला मुलगा आपल्याला, आपल्या मुलीला शोभणार नाही, असाच विचार केला असणार बहुधा! म्हणून मग शोभाला, माझ्या बायकोला, जी माझ्यासारखीच सर्वसामान्य चारचौघींसारखीच होती, तिला मी विचारलं, ‘‘मला हो का म्हणालीस?’’ त्यावर तिनं जे उत्तर दिलं ते ऐकून मला पटलं ही माझ्याच सारखी आहे! माझं आणि हिचं जमणार! शोभा म्हणाली, ‘‘मला चारचौघांपेक्षा वेगळा नवरा हवा होता. तुमच्या त्या नाकावरच्या फोडामुळं तुम्ही किनई वेगळेच दिसता, म्हणून मी हो म्हणाले.’’

त्या क्षणापासून आजपर्यंत मी माझ्या नाकावरच्या कांजिणीसह शोभाबरोबर संसार केला, अगदी सुखानं. तीन मुले झाली, तिघांचं शिक्षण व्यवस्थित करून दिलं। संसार मांडून दिले, भरून पावल्यासारखं वाटत होतं. यथावकाश बढत्या वगैरे होऊन बँकेतून निवृत्तही झालो. शेवटच्या दिवशी भाषण करताना सगळेजण प्रयत्नपूर्वक ‘शरद आठवले’ असं म्हणत होते. शेवटी आमच्या सखारामनं न राहवून विचारलं, ‘‘कांजिण्या आठवले साहेबांचं नाव शरद आहे, हे कधी कळलंच नाही!’’ आणि सगळेच मुक्त हसले!

एक छोटासा फोड, फुटकळी.. नाकाच्या शेंडय़ावर ५० वर्षे तिने मला सोबत केली. नुसतीच सोबत केली नाही तर ओळखही दिली. १०० पैकी ९० जण हे सो सो कॅटेगरीतले असतात, म्हणजे ते असून कळत नाहीत आणि नसून फरक पडत नाही. मी पण त्याच वर्गातला होतो, पण माझ्या नाकावरच्या कांजिणीनं मला एक ओळख दिली. आयुष्यातले सगळे चढ-उतार, यश-अपयश मी पचवले या शिल्लक कांजिणीच्या साथीनं.

आणि माझ्या मुलांनी ६१ व्या वाढदिवसाची भेट म्हणून मला दिली प्लॅस्टिक सर्जनची अपॉइंटमेंट! जो काढून टाकणार होता माझ्या नाकावरची कांजिणी, पुसून टाकणार होता माझी ओळख!

माझा होकार, नकार न विचारताच दुसऱ्याच दिवशी डॉक्टरांकडे घेऊन गेले. सर्व सोपस्कार होऊन डॉक्टरांनी ऑपरेशन करून ती कांजिणी काढली. त्यानंतर त्यांनी जेव्हा मला आरसा दाखवला, तेव्हा मी दोन मिनिटं डोळे बंद करून घेतले. ५० वर्षे जिची मला सवय झाली होती, ती दिसणार नव्हती. मलाच माझा चेहरा अनोळखी वाटणार होता. आयुष्याच्या या वळणावर मला माझी ही ओळख खरं तर पुसायची नव्हती. माझ्याही नकळत ती कांजिणी माझा, माझ्या अस्तित्वाचा भाग झाली होती. मला तिला माझ्यापासून तोडायचं नव्हतं. मनाचा धीर करून मी डोळे उघडले. ते डबडबलेलेच होते. तशाच ओलसर डोळ्यांनी मी ‘शरद आठवले’चा चेहरा पाहिला. मलाच माझी ओळख पटायला बराच वेळ लागत होता. नकळत माझा हात नाकाकडे गेला!

xxx
माझी ओळख पुसली गेली आणि माझा पुन्हा एक जन्म झाला. आणि हा जो कोणी शरद आठवले आहे, त्याला मी ओळखतच नाही. आता मला प्रश्न पडलाय, तो प्लास्टिक सर्जन म्हणजे काही भैरोबा नव्हता, मग आईनं केलेला नवस फेडावा की फेडू नये?

पुस्तकाचा कोपरा - इव्हच्या लेकींसाठी!

स्त्रीवादी लिखाण असा जेव्हा जेव्हा उल्लेख होतो तेव्हा बहुतांश वेळा ते स्त्रीमुक्तीवर स्त्रियांना काय वाटते याच ढंगाचे असते. पण ‘व्हॉट वुमेन रिअली वाँट्स?’ हा प्रश्न फक्त चित्रपट, लोककथांमध्ये चर्चिला जातो. खरं तर स्त्री-पुरुष ही निसर्गचक्राची दोन आरी. पण तरीही पुरुषाच्या तुलनेत स्त्रीला कायमच दुय्यमस्थान मिळत आलं. मग या दुय्यम स्थानाचा इतिहास धुंडाळताना लक्षात येतं, भाषा वेगळ्या असल्या, प्रांत वेगळे असले, जाती वेगळ्या असल्या इतकंच काय धर्मही वेगळे असले तरी हे स्त्रियांचे दुय्यम स्थान मात्र सगळीकडे आणि सगळ्या काळात सारखं आहे ही खात्री डॉ. मंगला आठलेकरांचे ‘महापुरुषांच्या नजरेतून स्त्री’ हे पुस्तक वाचताना परत पटते.

जगातले चार महत्त्वाचे धर्म म्हणजे हिंदू धर्म, मुस्लिम धर्म, बौद्ध धर्म आणि ख्रिश्चन धर्म. या धर्माच्या आचरणग्रंथातील स्त्रीचे स्थान किंवा स्त्रीआचरणाचे नियम या सर्वामध्ये एक मोठी गोष्ट सामायिक आहे ती म्हणजे ‘स्त्री ही मोक्षमार्गातली धोंड आहे. त्यामुळे तिच्याकडे दुर्लक्ष करा, तिला दूर ठेवा. मोक्ष मिळवण्यासाठी तिला दूर ठेवणं आवश्यक आणि त्यामुळेच विविध मार्गानी तिची करता येईल तितकी नालस्ती सर्व धर्मानी केली. एकही धर्म याला थोडासुद्धा अपवाद नाही. या सर्व धर्मातील स्त्रीदृष्टीकोनांवर लिहिण्याआधी डॉ. आठलेकरांनी अमाप ग्रंथ वाचले असणार. कारण त्याचे प्रत्यंतर संदर्भग्रंथात येतं, तैत्तिरिय संहिता, भारतीय संस्कृती कोष, मनुस्मृती, याज्ञवल्कस्मृती, स्कंदपुराण महाभारत आदीपर्व, अंगुत्तरनिकाय, संयुक्तिनिकाय, पाली भाषेतील बौद्ध संत साहित्य, द इसेन्स ऑफ बुद्धिझम, भगवान बुद्ध जीवन और दर्शन, नवा करार, जुना करार, Women, church, church and state- Matida Gage, The religion of women- Anhistorical study, कुराण, इस्लामचे अंतरंग, निर्वाचित कलाम, Women in Islam इत्यादी अनेक ग्रंथाचा संदर्भ घेऊन त्या त्या धर्मासंदर्भातले लिखाण केलेले आहे. केवळ टीकेसाठी टीका करण्याच्या हेतूपेक्षाही स्त्रीस्थानाचा परामर्श घेण्यासाठी या पुस्तकाचा ध्यास आहे हे संदर्भसूची पाहूनच जिज्ञासूंच्या लक्षात येईल. या धर्मामधील रूढी, परंपरा, इतिहास यांवर भाष्य करता करताच लेखिकेचे काही प्रश्न निरुत्तर करून जातात. त्या म्हणतात सर्व पुरुषजातीला मोक्ष मिळवून देताना सर्व स्त्रीजातीचं जगणं अत्यंत हलाखीचं करून टाकण्याचं काम सर्व धर्माकडून घडलं, हे एकाही धर्मसंस्थापकाला, एकाही महापुरुषाला कसं खटकलं नाही? इतकं जीवघेणं दु:ख स्त्रीच्या पदरात टाकूनसुद्धा हे महापुरुष माणुसकीच्या तत्त्वज्ञानाच्या गप्पा कोणत्या अधिकाराने करत राहिले? स्वत:ला ‘करुणामयी’ कसं म्हणवून घेत राहिले?

महात्मा फुले, स्वामी विवेकानंद, महर्षी कर्वे, महात्मा गांधी, महर्षी वि. रा. शिंदे, र. धों. कर्वे आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या महापुरुषांच्यादेखील साहित्याचा अभ्यास करून योग्य तिथे त्यांच्या मताबद्दल कठोरपणे लिहून जातात. आज सहज वाटणारे स्त्री-शिक्षण किती कष्टाने मिळाले किंवा बालविवाह, बालविधवा या सगळ्या वणव्यातून स्त्रियांच्या कित्येक पिढय़ा शतकानुशतके, युगानुयुगे भाजून निघत होत्या. ‘स्त्री’ला मान देण्यासाठी तिला माता किंवा भगिनी होण्याचं बंधन महापुरुषांकडून घातलं जात होतं. ‘स्त्रीला ठरवू द्यात तिला काय हवंय’ किंवा ‘स्त्रियांनी संततीनियमनाची साधने वापरली पाहिजेत, त्यांना समागमाचा अधिकार मिळायला हवा’ असे म्हणणारे आगरकर, र. धों. कर्वे त्यांच्या जिवंतपणीच नव्हे तर मृत्यूंनतरही दुर्लक्षित, एकाकी पडले.

पुस्तक वाचताना एकच गोष्ट वारंवार मनात येत होती. गार्गी, मैत्रेयीचे दाखले देत आपल्या संस्कृतीने ‘न स्त्री स्वातंत्र्यम् अर्हते’ म्हणणाऱ्या मनूचीही भलावण केली. काळ बदलला आणि आपण कनिष्ठ आहोत हा भाव स्त्रियांसकट जगभरातल्या सर्वच लोकांमध्ये असा खोलवर भिनला, भिनवला गेला की, स्त्रीसुद्धा ‘पुरुषाशिवाय जगणं कठीण, तोच आपला आधार आहे’ हे घोकत राहिली, काळ बदलला काही संवेदनशील पुरुषांनी आणि बंडखोर स्त्रियांनी या वर्षांनुवर्षे खितपत पडलेल्या अस्पृश्य, गरीब, बिचाऱ्या ‘इव्ह’च्या लेकींसाठी स्वातंत्र्याची दारं हळूहळू खुली केली, आता किमान त्या दुसऱ्यांकडे पाहू शकतात. हे पुस्तक वाचल्यानंतर मात्र प्रकर्षांने वाटलं, पुरुषांनी सामान्य असो वा महान कायम, स्त्रीला काय हवं ते स्वत:च ठरवले, स्त्रीसुधारणा पुरुषी नजरेने केल्या. काहीच नसण्यापेक्षा काहीतरी बरे असं म्हणत स्त्रीवर्गही खुश झाला. पण स्त्रिया कधी स्वत:कडे स्त्री म्हणून एक स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून बघतील? हा विचार प्रकर्षांने पृष्ठभागावर आणण्याचे काम हे पुस्तक करते!

कविता - अठवणींच कपाट

असते एक भलेमोठे कपाट,
त्यात लपवलेल्या असतात गोष्टी सतराशे साठ,
जाणते अजाणतेपणी कोम्बलेल्या असतात गोष्टी भा‍रंभार ,
कधी जमून जातात त्यावरच धूळीचे थर न थर,
पण कपाट मोकळे करणे मात्र जमतच नाही,
कधीतरि वाटते आणि सुरवातहि होते साफ़सफ़ाईला
पण काळचे एकेक थर मोकळे करतान आठवतात आठ्वणीसुद्धा नको वाटणारे क्षण
आणि मग गच्च आपटून ‍बन्द करुन टाकतो आपणच कपाट,
त्या आवाजालाच म्हणतात हुन्दका..

तर कधी असेहि होते
आपण टाकतच राहतो टाकतच राहतो कपाटात ,
आणि त्यातल्या आठवणी ओ‍सन्डून वाहयला लागतात,
त्या‍नाच म्हणतात अश्रु......

namaskar

प्रत्यक्ष्य अप्रत्यक्ष्य गप्पांचा हा संवाद blog आहें...

मी लिहिता लिहिता बोलते, तुम्ही बोलता बोलता लिहा, गप्पांना कोणताही विषय चालतो, भेटत राहू असेच..